İptal Davası Nedir Ve Nerede Açılır?

İptal davası nedir ve nerede açılır sorusu, idari bir işlem yüzünden menfaati ihlal edilen yurttaşların hak arama arayışında ilk araştırdığı konudur. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu ikinci maddesinde düzenlenen bu dava türü, kamu idarelerinin tesis ettiği işlemlerin hukuka uygunluğunu denetler. İdarenin tek yanlı iradesiyle tesis ettiği ve bireylerin hukuk aleminde doğrudan netice doğuran tasarrufları, hukuka aykırılık barındırdığında yargı yoluyla ortadan kaldırılır. Hukuk devletinde idare, aldığı her kararda kanunlara ve anayasal ilkelere bağlı kalmak mecburiyetindedir. Kamu gücünü elinde tutan kurumlar bu sınırları aştığında, yurttaşların yargı mercilerine başvurarak haksız işlemi iptal ettirme hakkı mevcuttur.

İdari yargının başlıca gayesi, kamu faaliyetlerinin hukuka uygun yürütülmesini temin etmektir. Bir kamu görevlisinin haksız yere tayin edilmesi, bir memura disiplin cezası verilmesi, belediyenin imar planında yıkım kararı alması veya bir ruhsat başvurusunun dayanaksız biçimde geri çevrilmesi gibi hallerde doğrudan iptal davası açılır. Açılan dava neticesinde mahkeme işlemi iptal ederse, o işlem hiç tesis edilmemiş sayılır ve ilk andan itibaren hükümsüz kabul edilir.

İptal Davasının Hukuki Niteliği Ve İdari İşlemin Unsurları

İdari işlemlerin iptali talebiyle açılan davalarda mahkeme, idarenin işleminin mevzuata uygun düşüp düşmediğini denetler. Yargı yeri idarenin yerine geçerek yeni bir karar alamaz yahut yerindelik denetimi icra edemez. Kanun koyucu, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu 2. maddesi çerçevesinde iptal davasına konu edilebilecek hukuka aykırılık hallerini beş ana başlık altında toplar. İdari işlemin bu beş unsurdan birinde dahi sakatlık taşıması, iptal kararı verilmesi için kafi gelir.

İdari işlemde hukuka aykırılık unsurları ve sakatlık halleri

İdari işlemi sakatlayan haller şu şekilde sıralanır:

• Yetki Unsuru: İdari işlemi tesis eden makamın, mevzuat uyarınca o kararı alma salahiyetini taşıması şarttır. Bir makamın başka bir makamın alanına müdahalesi yetki tecavüzü sayılır ve işlemi sakatlar.
• Şekil Unsuru: İdarenin işlem tesis ederken izlemek mecburiyetinde kaldığı yasal usullerdir. Savunma hakkı tanınmadan disiplin cezası verilmesi veya heyet biçiminde alınması zorunlu kararın tek amir tarafından verilmesi şekil yönünden hukuka aykırılık teşkil eder.
• Sebep Unsuru: İdareyi belli bir karar almaya yönelten somut vakalar ve hukuki dayanaklardır. Gerçekte vuku bulmamış bir iddiaya dayanılarak memura ceza verilmesi yahut kanuni şartlar bulunmazken ruhsatın iptali sebep unsurunu sakatlar.
• Konu Unsuru: İdari işlemin doğurduğu nihai hukuki neticedir. Bu neticenin yürürlükteki yasalara ve üst hukuk normlarına tam intibak etmesi şarttır. Kanunun yasakladığı bir durumun idari işlemle getirilmesi konu sakatlığı doğurur.
• Maksat Unsuru: İdarenin her tasarrufunda kamu yararını gözetmesi mecburidir. Kişisel kin, siyasi saik veya şahsi çıkarlar doğrultusunda tesis edilen kararlar maksat yönünden hukuka aykırı kabul edilir.

İptal Davası Hangi Mahkemede Açılır?

İdari davalarda dosyanın hangi mahkemede görüleceğini tespit etmek maksadıyla görevli ve yetkili mahkeme kurallarının doğru tayin edilmesi icap eder. Görev kuralı, uyuşmazlığın nev'ine göre hangi mahkemenin dosyayı karara bağlayacağını düzenler; yetki kuralı ise coğrafi yer itibarıyla hangi şehirdeki mahkemenin dosyaya bakacağını tayin eder.

İdari yargıda kural icabı ilk derece mahkemesi sıfatıyla uyuşmazlıkları karara bağlayan merci İdare Mahkemesidir. Vergi, harç ve benzeri mali yükümlülüklere dair uyuşmazlıklarda ise Vergi Mahkemesi görev üstlenir. Danıştay kural icabı temyiz merciidir; ancak bakanlıkların ülke çapında tatbik edilen düzenleyici işlemlerine karşı açılacak davalar doğrudan Danıştay nezdinde ilk derece mahkemesi sıfatıyla açılır.

Coğrafi yetki kuralı ve iYUK 32 maddesi

İptal davası nerede açılır hususunda başvurulacak kanuni düzenleme 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu 32. maddesidir. Bu maddede yer alan kurala göre, dava konusu idari işlemi tesis eden idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesi yetkilidir.

Buna göre Valilik, Kaymakamlık yahut İl Milli Eğitim Müdürlüğü tarafından tesis edilen bir karara karşı iptal davası açılacaksa, o idari kurumun konuşlandığı il veya ilçenin yargı çevresinde kaldığı İdare Mahkemesi yetkili sayılır. Bakanlıklar merkez teşkilatı tarafından alınan kararlara karşı ise kural uyarınca Ankara İdare Mahkemeleri nezdinde dava açılması icap eder.

Özel yetki kuralları ve kanuni istisnalar

Kanun koyucu kimi uyuşmazlıklarda İYUK 32. maddedeki kuralın dışına çıkarak özel yetki hükümleri vazetmiştir. Bu istisnai düzenlemeler kamu düzenine tabidir ve taraflarca değiştirilemez:

• Kamu Görevlilerine Yönelik Davalar: İYUK 33. maddeye göre atama, nakil ve disiplin cezaları gibi memurlara yönelen kararlarda, kamu görevlisinin vazife yürüttüğü yer idare mahkemesi yetkilidir. Görevine son verilen kamu görevlilerinde ise son vazife yürütülen yer mahkemesi yetki kazanır.
• Taşınmaz Mallara Yönelik Davalar: İYUK 34. madde uyarınca imar planları, parselasyon, yıkım yahut kamulaştırma benzeri gayrimenkul odaklı idari işlemlerde, taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi kesin yetkilidir.
• Taşınır Mallara ve Sınır Uyuşmazlıklarına Dair Davalar: Malın bulunduğu veya sınır çekişmesinin cereyan ettiği yer mahkemesi yetkili kılınmıştır.

İptal Davası Açma Süresi Kaç Gündür?

İdari yargıda dava açma süreleri hak düşürücü mahiyettedir. Belirlenen yasal mühletin geçirilmesi durumunda dava hakkı tamamen zeval bulur ve mahkeme uyuşmazlığı esasa girmeden süre aşımı sebebiyle reddeder. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu 7. maddesi uyarınca idare mahkemelerinde dava açma süresi kural gereği 60 gün kabul edilir. Vergi mahkemelerinde ise bu mühlet 30 gün sayılır.

Dava açma süresi, idari işlemin yazılı biçimde muhataba tebliğ edildiği tarihi takip eden günden itibaren işlemeye başlar. Sözlü duyurular yahut resmiyet taşımayan bildirimler süreyi tetiklemez.

İdari başvuru yolları ve iYUK 11 maddesi hükmü

Dava açmadan evvel idareye müracaat ederek işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını veya değiştirilmesini talep etmek mümkündür. İYUK 11. maddesi çerçevesinde üst makama, üst makam yoksa işlemi tesis eden makama yapılacak bu müracaat, işlemeye başlamış bulunan dava açma süresini durdurur.

İdare, yapılan müracaata 30 gün içinde bir yanıt vermezse talep zımnen reddedilmiş sayılır. Zımni ret hali doğduğunda, daha evvel durmuş bulunan dava açma süresi kaldığı günden itibaren yeniden işlemeye başlar. Hak kaybına uğramamak adına bu takvimin titizlikle takibi şarttır.

İptal Davasında Yürütmenin Durdurulması Kararı Ve Şartları

Bir idari işleme karşı dava açılmış bulunması, tek başına o işlemin icrasını durdurmaz. İdare, yargılama sürerken dahi aldığı kararı uygulamaya devam edebilir. Bu sakıncanın önüne geçebilmek adına davacının mahkemeden yürütmenin durdurulması talebinde bulunması hayati kıymet taşır.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu 27. maddesi yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi için iki şartın bir arada bulunmasını amirdir:

• İdari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların vuku bulması,
• İdari işlemin açıkça hukuka aykırı bulunması.

Bu iki koşul aynı anda gerçekleşmedikçe mahkeme yürütmeyi durdurma kararı veremez. Yürütmenin durdurulması kararı alındığı andan itibaren idare, işlem hiç yapılmamışçasına önceki fiili ve hukuki vaziyeti derhal tesis etmeye mecburdur.

İptal Davasının Sonuçları Ve Kararın İdarece Uygulanması

Mahkemenin verdiği iptal kararı kesinleştiğinde veya yürütmeyi durdurma kararı tebliğ edildiğinde, idare bu kararın icabını gecikmeksizin yerine getirmek mecburiyetindedir. İYUK 28. maddesi uyarınca idare, mahkeme kararının kendisine tebliğinden itibaren en geç 30 gün içinde karara uygun eylem veya işlem tesis etmek zorundadır.

İdare mahkemesi tarafından verilen iptal kararı, işlemi tesis edildiği tarihten itibaren ortadan kaldırır. Hukuk aleminde işlem hiç doğmamış sayıldığından, o işleme dayanılarak yapılan bütün tasarruflar hükümsüz kalır. Şayet iptal kararı zamanında tatbik edilmezse, kusurlu kamu görevlileri aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılması hakkı doğar.

İdare Hukukunda Profesyonel Destek Ve Hukuki Danışmanlık

İdari dava açma aşamasında yetkili mahkemenin yanlış seçilmesi, sürenin kaçırılması veya hukuka aykırılık sebeplerinin layıkıyla izah edilememesi davanın usulden reddine sebebiyet verir. İdarenin işlemlerine karşı süresi içinde doğru mahkemeye başvurmak ve usul hükümlerine riayet etmek, hak arayan kişilerin en mühim teminatıdır.

Kamu otoritelerinin tek yanlı işlemlerine karşı mağduriyet yaşamamak adına alanında ehil bir avukattan yardım almak tavsiye edilir. Yargılama safhasının hatasız yürütülmesi, davanın müspet neticelenme ihtimalini doğrudan yükseltir. Dava hazırlığında haklarınızın tespiti ve evrakınızın tetkiki gayesiyle daha detaylı bilgi almak için uzman bir hukuk bürosuna danışabilirsiniz.