İbraname Geçerli mi? İşten Ayrılırken İmzalanan Belgelerin Hukuki Değeri

İbraname geçerlilik şartları sorusunun kısa cevabı şudur: İşçinin işverenden alacaklarına ilişkin bir ibranamenin geçerli olması için Türk Borçlar Kanunu'nun 420. maddesine göre belgenin yazılı olması, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçtikten sonra imzalanması, ibra edilen alacağın türünün ve miktarının açıkça yazılması ve ödemenin tam olarak ve banka aracılığıyla yapılması gerekir. Bu şartlardan biri eksikse ibraname kesin olarak hükümsüzdür; yani işçi, imzası bulunsa bile ödenmeyen alacaklarını talep edebilir.

Uygulamada işçiye işten ayrıldığı gün ibraname, istifa dilekçesi, "tüm haklarımı aldım" ifadeli makbuz veya karşılıklı fesih protokolü gibi birden fazla belge birlikte imzalatılabilmektedir. Bu belgelerin hukuki değeri birbirinden farklıdır ve imzalanmış olmaları her zaman hak kaybı anlamına gelmez. Bu yazıda ibranamenin geçerlilik şartları, hangi hâllerde geçersiz sayıldığı, işten ayrılırken imzalanan diğer belgelerin hukuki değeri, arabuluculuk anlaşmalarının farkı ve belgeyi imzaladıktan sonra yapılabilecekler anlatılmaktadır.

İbraname Nedir, İşverenler Neden İmzalatır?

İbra, alacaklının borçluyu borcundan kurtarmasıdır. İbraname ise işçinin, işverenden olan alacaklarını aldığını veya bu alacaklardan vazgeçtiğini gösteren yazılı belgedir. İşverenler ibranameyi, iş ilişkisi sona erdikten sonra işçinin kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti veya fazla mesai gibi alacaklar için dava açmasını önlemek amacıyla imzalatır.

İş ilişkisinde taraflar eşit güçte değildir; işçi çoğu zaman son maaşını veya tazminatını alabilmek için önüne konan belgeyi okumadan imzalar. Bu nedenle 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), işçinin işverenden alacaklarına ilişkin ibra için sıkı şartlar getirmiştir. Bu şartlar, iş sözleşmesinden doğan tüm tazminat talepleri ve işçinin ölümü hâlinde onun desteğinden yoksun kalanların talepleri bakımından da uygulanır.

İbraname Geçerlilik Şartları (TBK m.420)

TBK'nın 420. maddesine göre bir ibranamenin geçerli olması için aşağıdaki şartların hepsinin birlikte bulunması gerekir:

1. Yazılı şekil: İbra sözleşmesi yazılı olmalıdır. Sözlü olarak "hakkımı helal ettim" demek ibra sonucu doğurmaz.
2. Bir aylık süre: İbraname, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçtikten sonra imzalanmalıdır. İşten çıkış günü, çıkıştan birkaç gün sonra veya işe girerken imzalatılan ibranameler bu şartı taşımaz.
3. Alacağın türü ve miktarı: Hangi alacaktan (kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti gibi) ve hangi tutar üzerinden ibra edildiği açıkça yazılmalıdır. "Hiçbir hak ve alacağım kalmamıştır" gibi genel ifadeler yeterli değildir.
4. Tam ve banka aracılığıyla ödeme: Ödeme, en az ibra konusu alacak miktarı kadar ve banka aracılığıyla yapılmalıdır. Elden yapılan ödemeye dayanan ibraname bu şartı karşılamaz.

Bu unsurları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür. Kesin hükümsüzlük, belgenin hiç yapılmamış gibi sonuç doğurmaması anlamına gelir ve mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Belgede gerçekte ödenenden daha düşük bir ödeme yapıldığı anlaşılıyorsa, belge yalnızca ödenen miktar bakımından makbuz hükmünde kalır; aradaki fark talep edilebilir.

Hangi Durumlarda İbraname Geçersiz Sayılır?

Uygulamada en sık karşılaşılan geçersizlik hâlleri şunlardır:

• Çıkış günü imzalatılan ibraname: Bir aylık süre dolmadan imzalandığı için TBK m.420'ye aykırıdır.
• İşe girişte imzalatılan matbu belgeler: İşe girerken tarihsiz olarak imzalatılan ibraname veya istifa dilekçeleri, işçinin gerçek iradesini yansıtmaz ve geçerli kabul edilmez.
• Elden ödeme: Ödeme banka aracılığıyla yapılmadıysa ibra şartı gerçekleşmemiştir.
• Kalem ve miktar içermeyen belge: Hangi alacağın, ne kadar ödendiği yazmıyorsa belge ibra sonucu doğurmaz.
• Eksik ödeme: Gerçek alacaktan daha az ödeme yapıldıysa belge sadece ödenen kısım için makbuz değerindedir.
• İrade sakatlığı: İşçi korkutularak, aldatılarak veya esaslı bir yanılgıyla imza attıysa TBK m.30-39 hükümleri uygulanır. Bu durumda yanılma veya aldatmanın öğrenildiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde belgeyle bağlı olunmadığının bildirilmesi gerekir (TBK m.39).

Belgenin noterde düzenlenmesi veya imzanın noterce onaylanması, kanundaki şartlar eksikse belgeyi kendiliğinden geçerli hâle getirmez. Noter onayı imzanın kime ait olduğunu gösterir; bir aylık sürenin geçip geçmediğini veya ödemenin banka aracılığıyla yapılıp yapılmadığını değiştirmez.

İşten Ayrılırken İmzalanan Diğer Belgelerin Hukuki Değeri

İşten ayrılma sırasında ibraname dışında da birçok belge imzalanabilir. Her belgenin işçiye etkisi farklıdır:

Belge	Ne anlama gelir?	Dikkat edilecek nokta
İbraname	İşverenin borçtan kurtarılması	TBK m.420 şartları birlikte aranır; eksiklik hâlinde kesin hükümsüzdür.
Makbuz veya ödeme belgesi	Belirli bir ödemenin yapıldığını gösterir	Yalnızca yazılı tutar kadar ödeme ispatı sağlar; kalan alacakları ortadan kaldırmaz.
İstifa dilekçesi	İş sözleşmesinin işçi tarafından feshi	Baskıyla veya işe girişte imzalatıldıysa gerçek iradeyi yansıtmayabilir; haklı bir sebep yazılmışsa kıdem tazminatı hakkı korunabilir.
Karşılıklı fesih (ikale) protokolü	Sözleşmenin anlaşmayla sona ermesi	Teklif işverenden geldiyse işçiye kıdem ve ihbar tazminatının yanında makul bir yarar sağlanıp sağlanmadığına bakılır.
Arabuluculuk anlaşma belgesi	Uyuşmazlığın anlaşmayla bitirilmesi	Anlaşılan konularda kural olarak dava açılamaz; imzadan önce kapsamı dikkatle okunmalıdır.
Rekabet yasağı taahhüdü	Ayrılıktan sonra rakip işte çalışmama	Yazılı olmalı, yer, süre ve konu bakımından sınırlı olmalıdır; süre özel durumlar dışında iki yılı aşamaz (TBK m.445).
Çalışma belgesi	Hizmet süresini ve işin türünü gösterir	İşveren, işten ayrılan işçiye bu belgeyi vermekle yükümlüdür (İş Kanunu m.28).

İstifa dilekçesinin değeri özellikle önemlidir; çünkü gerekçesiz istifa eden işçi kural olarak kıdem tazminatı alamaz. Ücretin ödenmemesi veya fazla mesai ücretinin verilmemesi gibi haklı bir sebep varsa bunun istifa yazısında açıkça belirtilmesi gerekir. Bu konudaki ayrıntılar İstifa Eden İşçi Kıdem Tazminatı Alır mı? yazımızda anlatılmaktadır. Boş kâğıda atılan imzanın sonradan anlaşmaya aykırı doldurulduğunu ispatlamak ise oldukça zordur; bu nedenle hiçbir koşulda boş kâğıt veya boşlukları doldurulmamış matbu form imzalamamanız önerilir.

Arabuluculuk Anlaşma Belgesi İbranameden Farklı mı?

Son yıllarda işverenler, ibraname yerine çoğunlukla arabuluculuk yoluyla anlaşmayı tercih etmektedir. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nun 18. maddesine göre arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılırsa, üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz. Taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından birlikte imzalanan anlaşma belgesi ayrıca icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.

Bu nedenle arabuluculuk anlaşması, işçi açısından ibranameden daha bağlayıcı sonuçlar doğurabilir. Geçerli bir arabuluculuk anlaşmasına kural olarak TBK m.420'deki bir aylık süre ve banka ödemesi şartları uygulanmaz. Bununla birlikte Yargıtay'ın güncel uygulamasında, iş sözleşmesi henüz sona ermeden ve taraflar arasında gerçek bir uyuşmazlık bulunmadan, kıdem ve ihbar tazminatı gibi feshe bağlı alacaklar için yapılan arabuluculuk anlaşmalarının bu kapsamda geçerli sayılmadığı kararlar bulunmaktadır.

Arabuluculuk görüşmesine davet edildiyseniz anlaşma metninde hangi alacak kalemlerinin, hangi tutarlarla kapatıldığını okuyun; "başkaca hak ve alacağım kalmamıştır" ifadesinin anlaşmanın kapsamını genişletebileceğini unutmayın. Görüşmelere avukatınızla katılma hakkınız vardır.

İbraname İmzaladıysanız Ne Yapabilirsiniz?

İbraname veya benzeri bir belge imzaladıysanız aşağıdaki adımları izleyebilirsiniz:

1. Belgenin örneğini edinin: İmzaladığınız tüm belgelerin bir suretini isteyin veya fotoğrafını çekin.
2. Tarih, kalem ve tutarı kontrol edin: İmza tarihinin çıkış tarihinden en az bir ay sonra olup olmadığını, alacak kalemlerinin ve tutarların yazılıp yazılmadığını inceleyin.
3. Banka kayıtlarınızı alın: Ödemenin banka aracılığıyla yapılıp yapılmadığını ve tutarın belgedekiyle uyuşup uyuşmadığını hesap dökümünüzden kontrol edin.
4. SGK çıkış kodunu inceleyin: e-Devlet üzerinden işten ayrılış bildirgesindeki çıkış nedenini kontrol edin; bu kod tazminat ve işsizlik ödeneği açısından önem taşır.
5. Süreleri kaçırmayın: Kıdem ve ihbar tazminatı ile ücret ve yıllık izin ücreti alacaklarında zamanaşımı süresi kural olarak beş yıldır. Dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulması zorunludur.

İşten çıkarılan işçinin talep edebileceği alacakların tamamı için İşten Çıkarılan İşçinin Hakları Nelerdir? yazımıza da göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İbraname imzaladım, kıdem tazminatımı yine de isteyebilir miyim?

İbraname TBK m.420'deki şartları taşımıyorsa kesin olarak hükümsüzdür ve kıdem tazminatı dahil ödenmeyen alacaklar talep edilebilir. Şartlar tam olsa bile gerçek alacaktan daha az ödeme yapıldıysa belge yalnızca ödenen kısım için makbuz hükmündedir.

İbraname geçerlilik şartları nelerdir?

İbraname yazılı olmalı, iş sözleşmesinin sona ermesinden en az bir ay sonra imzalanmalı, alacağın türü ve miktarı açıkça yazılmalı ve ödeme tam olarak banka aracılığıyla yapılmalıdır. Bu dört şart birlikte aranır.

İşten çıkış günü imzalatılan ibraname geçerli mi?

Hayır. TBK m.420, ibra için sözleşmenin sona ermesinden itibaren en az bir aylık sürenin geçmiş olmasını şart koşar. Çıkış günü imzalatılan ibraname bu nedenle kesin olarak hükümsüzdür; ancak belgede gösterilen ve ispatlanan ödemeler alacaktan mahsup edilir.

Noterde imzalanan ibraname geçerli mi?

Noter onayı tek başına geçerlilik sağlamaz. Bir aylık süre, alacak kalemleri ve banka ödemesi şartları eksikse noterde imzalanan ibraname de hükümsüzdür.

Elden ödeme yapılıp ibraname imzalatılırsa ne olur?

Kanun ödemenin banka aracılığıyla yapılmasını şart koştuğundan, elden ödemeye dayanan ibraname ibra sonucu doğurmaz. Elden yapılan ödemenin varlığı ve miktarı ise ayrıca ispat konusu olur.

İbraname imzalamazsam tazminatımı alamaz mıyım?

Kıdem tazminatı, ücret ve yıllık izin ücreti gibi alacaklar kanundan doğar; ödenmeleri işçinin ibraname imzalamasına bağlı değildir. İmzalamak istemediğiniz bir belge karşısında ödemenin yapılmaması hâlinde arabuluculuk ve dava yolu açıktır.

Özet

• İbraname yazılı olmalı, alacağın türü ve miktarını açıkça göstermelidir (TBK m.420).
• İbraname, iş sözleşmesinin sona ermesinden en az bir ay sonra imzalanmalıdır (TBK m.420).
• Ödeme tam olarak ve banka aracılığıyla yapılmalıdır; eksik ödemede belge makbuz hükmündedir.
• Şartları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür; noter onayı bunu değiştirmez.
• Korkutma veya aldatmayla imzalatılan belgeler için bir yıllık süre içinde itiraz edilmelidir (TBK m.39).
• Arabuluculuk anlaşmasında anlaşılan konularda kural olarak dava açılamaz (6325 sayılı Kanun m.18).

İşten ayrılırken imzalanan belgelerin hukuki değeri imza tarihine, ödeme şekline ve belgenin içeriğine göre değiştiğinden, alacaklardan vazgeçmeden veya bir arabuluculuk anlaşmasını imzalamadan önce belgelerin somut olarak incelenmesi önemlidir. Dural Hukuk, işçilik alacakları, ibraname ve arabuluculuk anlaşmalarının değerlendirilmesi ve iş hukuku uyuşmazlıkları konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.

Hazırlayan: Dural Hukuk