Ortak velayet mümkün mü sorusunun kısa cevabı şudur: Türk Medeni Kanunu boşanmadan sonra ortak velayeti açıkça düzenlememiştir; ancak Yargıtay uygulamasında ortak velayetin Türk kamu düzenine aykırı olmadığı kabul edilmekte ve özellikle anne ile babanın bu konuda anlaştığı, çocuğun üstün yararına uygun düşen durumlarda ortak velayete hükmedilebilmektedir. Yani ortak velayet bugün mümkündür, fakat kendiliğinden uygulanan bir kural değildir.
Ortak velayette belirleyici olan, ebeveynlerin boşanmadan sonra da çocuk için birlikte karar alabilecek kadar iletişim ve işbirliği içinde olup olmadığıdır. Taraflardan biri karşı çıkıyorsa veya aralarında ciddi bir çatışma varsa mahkemeler çoğu zaman velayeti tek tarafa vermeyi tercih eder. Bu yazıda ortak velayetin ne olduğu, kanundaki dayanağı, Yargıtay uygulaması, ortak velayetin şartları, protokole yazılması gerekenler ve nafaka ile ilişkisi anlatılmaktadır.
Ortak Velayet Nedir?
Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması, temsili ve mallarının yönetimi konusunda ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Ortak velayet ise boşanmadan sonra bu hak ve yükümlülüklerin ana ve baba tarafından birlikte kullanılmasıdır.
Ortak velayet, çocuğun eşit sürelerle iki evde yaşaması anlamına gelmez. Uygulamada çocuk genellikle ebeveynlerden birinin yanında yaşar; diğer ebeveynle kişisel ilişki düzeni kurulur. Ortak velayetin asıl farkı, çocuğun eğitimi, sağlığı, yurt dışına çıkışı ve yaşam düzenini etkileyen önemli kararların iki ebeveyn tarafından birlikte alınmasıdır.
| Konu | Tek taraflı velayet | Ortak velayet |
| Önemli kararlar | Velayet sahibi ebeveyn verir | Ana ve baba birlikte verir |
| Çocuğun yaşadığı yer | Velayet sahibi ebeveynin yanı | Kural olarak protokolde belirlenen ebeveynin yanı |
| Diğer ebeveynin konumu | Kişisel ilişki hakkı vardır, karar yetkisi yoktur | Kişisel ilişki hakkının yanında karar sürecine katılır |
| Nafaka | Velayet sahibi olmayan ebeveyn gücü oranında katılır | Çocuğun ağırlıklı olarak yanında kalmadığı ebeveynin katkısı belirlenebilir |
| Uygun olduğu durum | İletişim zayıf veya çatışma yüksekse | Ebeveynler işbirliği yapabiliyorsa |
Kanunda Ortak Velayet Var mı?
Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 336. maddesine göre evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada ise velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. Boşanmaya karar veren hâkim de TMK'nın 182. maddesi uyarınca ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler. Kanun metni bu nedenle boşanmadan sonra tek taraflı velayeti esas alır; ortak velayeti açıkça yasaklamaz, ancak düzenlemez de.
Ortak velayete kapıyı açan gelişme, uluslararası sözleşmelerden gelmiştir:
- Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 7 No'lu Protokol: Türkiye'nin 2016 yılında onayladığı Protokolün 5. maddesi, eşlerin evlilik süresince ve evliliğin sona ermesi hâlinde çocuklarıyla ilişkilerinde eşit hak ve sorumluluklara sahip olduğunu öngörür.
- BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme: Sözleşme, çocuğun yetiştirilmesi ve gelişiminden her iki ebeveynin birlikte sorumlu olduğu ilkesini benimser.
- Anayasa'nın 90. maddesi: Temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar ile kanunlar arasında çatışma olursa andlaşma hükümleri esas alınır.
Yargıtay Uygulaması: Ortak Velayete Nasıl Bakılıyor?
Yargıtay uzun yıllar boyunca boşanmadan sonra velayetin ana ve babadan yalnızca birine verilebileceğini, ortak velayetin Türk kamu düzenine aykırı olduğunu kabul ediyordu. Ek 7 No'lu Protokolün Türkiye bakımından yürürlüğe girmesinden sonra bu yaklaşım değişti. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2017 yılında yabancı uyruklu ebeveynlere ilişkin bir dosyada ortak velayetin kamu düzenine aykırı olmadığını kabul etti. Sonraki yıllarda bu yaklaşım, Türk vatandaşı ebeveynlerin talebi üzerine verilen kararlarda da uygulanmaya başladı.
Bugünkü uygulamanın ana hatları şöyle özetlenebilir:
- Talep ve uzlaşma önemlidir: Ortak velayete çoğunlukla ana ve babanın bu yönde birlikte talepte bulunduğu, örneğin anlaşmalı boşanma protokolünde ortak velayeti kararlaştırdığı dosyalarda hükmedilmektedir.
- Çocuğun üstün yararı süzgeçtir: Taraflar anlaşsa bile hâkim, düzenlemenin çocuğun yararına uygun olup olmadığını denetler. TMK'nın 166. maddesinin üçüncü fıkrasına göre hâkim, anlaşmalı boşanmada çocuklara ilişkin düzenlemeleri çocuğun yararına göre değiştirebilir.
- Çatışma varsa tek taraflı velayet tercih edilir: Taraflardan biri ortak velayete açıkça karşı çıkıyorsa, ebeveynler arasında yoğun çatışma, şiddet veya ihmal iddiası varsa mahkemeler genellikle ortak velayete hükmetmez.
- Yabancı kararlar: Yurt dışında verilmiş ortak velayet içeren boşanma kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi, uygulamada artık yalnızca ortak velayet içerdiği için kamu düzenine aykırı sayılmamaktadır.
Uygulama içtihatla şekillendiği için somut olayda sonuç farklılaşabilir. Velayet kararlarında hâkimin genel olarak hangi ölçütlere baktığını velayet davasında hâkim neye bakar başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
Ortak Velayetin Şartları
Kanunda sayılmış şartlar bulunmadığından ortak velayet talebi, uygulamada öne çıkan şu ölçütlerle değerlendirilir:
- Ebeveynlerin iradesi: Ana ve babanın ortak velayeti istemesi veya en azından bu konuda uzlaşabilmesi.
- İletişim ve işbirliği kapasitesi: Boşanmadan sonra çocuğun eğitimi, sağlığı ve günlük düzeni hakkında birlikte karar alabilecek bir iletişimin bulunması.
- Coğrafi yakınlık ve yaşam düzeni: Ebeveynlerin çocuğun okulu ve sosyal çevresiyle uyumlu bir düzen kurabilecek mesafede yaşaması.
- Risk unsurlarının bulunmaması: Şiddet, ağır ihmal, bağımlılık veya çocuğu diğer ebeveyne karşı yönlendirme gibi durumların olmaması.
- Çocuğun görüşü ve uzman raporu: İdrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması ve gerektiğinde pedagog veya sosyal çalışmacı raporuyla düzenlemenin çocuğa uygunluğunun değerlendirilmesi.
Ortak Velayet Protokolüne Neler Yazılmalı?
Ortak velayet çoğunlukla anlaşmalı boşanma protokolüyle kararlaştırılır. Belirsiz bir protokol, boşanmadan sonra yeni uyuşmazlıklara yol açabilir. Bu nedenle protokolde şu başlıkların açıkça düzenlenmesine dikkat edin:
- Ortak velayet iradesi: Velayetin ana ve baba tarafından birlikte kullanılacağı açıkça yazılmalıdır.
- Çocuğun yaşayacağı yer: Çocuğun hangi ebeveynin yanında kalacağı ve yerleşim yerinin neresi olacağı belirtilmelidir.
- Birlikte karar verilecek konular: Okul seçimi, sağlık müdahaleleri, yurt dışına çıkış ve pasaport işlemleri gibi önemli kararlar sayılmalıdır.
- Kişisel ilişki takvimi: Hafta sonları, resmî ve dini bayramlar, yarıyıl ve yaz tatilleri için somut gün ve saatler yazılmalıdır.
- Nafaka ve giderler: İştirak nafakasının miktarı, artış yöntemi ve okul, sağlık gibi ek giderlerin nasıl paylaşılacağı belirlenmelidir.
- Anlaşmazlık hâlinde yol: Ebeveynlerin anlaşamadığı konularda önce uzman desteği veya görüşme gibi bir yöntem öngörülebilir; sonuç alınamazsa aile mahkemesine başvurulur.
Protokolle kabul edilen düzenlemelerin sonradan değiştirilip değiştirilemeyeceğine ilişkin genel bilgileri anlaşmalı boşanma protokolüyle kabul edilen nafakanın değiştirilmesi yazımızda bulabilirsiniz.
Ortak Velayette Nafaka ve Sonraki Değişiklikler
Ortak velayet, nafaka yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Çocuğun bakım ve eğitim giderleri ana ve babaya aittir; uygulamada çocuğun ağırlıklı olarak yanında kalmadığı ebeveynin, gücü oranında iştirak nafakası ödemesi kararlaştırılabilir. Nafakanın miktarı ve artış yöntemi protokolde açıkça belirlenirse sonraki tartışmalar azalır.
Ortak velayet kararı da kesin ve değişmez değildir. Ebeveynler arasındaki işbirliği bozulur, taraflardan biri başka bir şehre taşınır veya çocuğun yararı tehlikeye girerse ana ya da baba, durumun değiştiğini ileri sürerek aile mahkemesinden velayet düzenlemesinin değiştirilmesini isteyebilir (TMK m.183). Bu durumda mahkeme, güncel koşullara göre velayeti tek tarafa verebilir veya kişisel ilişki düzenini yeniden belirleyebilir.
Evli olmayan ana ve baba bakımından ise kanun velayeti anneye verir (TMK m.337). Evlilik dışı doğan çocuklar için ortak velayet Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenmemiştir ve bu konudaki uygulama sınırlıdır.
Sık Sorulan Sorular
Ortak velayet için anne ve babanın anlaşması şart mı?
Kanunda açık bir şart yoktur; ancak Yargıtay uygulamasında ortak velayete çoğunlukla ana ve babanın bu yönde birlikte talepte bulunduğu dosyalarda hükmedilmektedir. Taraflar anlaşsa bile hâkim, düzenlemenin çocuğun üstün yararına uygun olup olmadığını ayrıca denetler.
Çekişmeli boşanmada ortak velayet istenebilir mi?
İstenebilir; ancak diğer taraf karşı çıkıyorsa veya ebeveynler arasında yoğun çatışma varsa mahkemeler genellikle ortak velayete hükmetmez ve velayeti çocuğun yararına göre tek tarafa verir. Çekişmeli davada da tarafların sonradan ortak velayet konusunda uzlaşması mümkündür.
Ortak velayette çocuk kimde kalır?
Ortak velayet, çocuğun iki evde eşit sürelerle yaşaması anlamına gelmez. Çocuğun hangi ebeveynin yanında yaşayacağı protokolde veya kararda belirlenir; diğer ebeveynle kişisel ilişki düzeni kurulur ve önemli kararlar birlikte alınır.
Ortak velayette nafaka ödenir mi?
Evet, ödenebilir. Ortak velayet, ana ve babanın çocuğun giderlerine katılma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; çocuğun ağırlıklı olarak yanında kalmadığı ebeveyn için gücü oranında iştirak nafakası belirlenebilir.
Ortak velayet sonradan kaldırılabilir mi?
Evet. Koşullar değişir ve ortak velayet çocuğun yararına uygun olmaktan çıkarsa ebeveynlerden biri aile mahkemesine başvurarak velayet düzenlemesinin değiştirilmesini isteyebilir (TMK m.183).
Evli olmayan anne ve baba ortak velayet alabilir mi?
Ana ve baba evli değilse velayet kanun gereği anneye aittir (TMK m.337). Evli olmayan ebeveynler için ortak velayet kanunda düzenlenmemiştir; ana ve baba sonradan birbiriyle evlenirse velayet birlikte kullanılır.
Özet
- Kanun, evlilik devam ederken birlikte velayeti, boşanmada ise kural olarak tek taraflı velayeti esas alır (TMK m.182, m.336).
- Ek 7 No'lu Protokol ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, ortak velayetin hukuki dayanağı olarak kabul edilmektedir (Anayasa m.90).
- Yargıtay, 2017'den itibaren ortak velayetin Türk kamu düzenine aykırı olmadığını kabul etmektedir.
- Ortak velayete çoğunlukla ebeveynlerin birlikte talep ettiği ve çocuğun üstün yararına uygun durumlarda hükmedilir (TMK m.166/3).
- Ortak velayet, nafaka yükümlülüğünü ve kişisel ilişki düzenini ortadan kaldırmaz.
- Koşullar değişirse velayet düzenlemesinin değiştirilmesi istenebilir (TMK m.183).
Ortak velayetin uygun olup olmadığı, ebeveynlerin ilişkisine, çocuğun yaşına ve yaşam düzenine göre her dosyada farklı değerlendirildiğinden protokolün ve taleplerin somut duruma göre hazırlanması önemlidir. Dural Hukuk, velayet, kişisel ilişki, nafaka ve anlaşmalı boşanma protokolü gibi aile hukuku konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk