İş kazasında işçinin kusuru varsa tazminat alabilir mi sorusunun kısa cevabı şudur: Evet, kural olarak alabilir. İşçinin kusuru işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; hesaplanan tazminattan yalnızca işçinin kusuru oranında indirim yapılır. Örneğin bilirkişi işçiyi yüzde 30, işvereni yüzde 70 kusurlu bulmuşsa işçi, maddi zararının kural olarak yüzde 70'ine karşılık gelen tazminatı işverenden isteyebilir.
Tazminat talebinin tamamen sonuçsuz kalması, kazanın yalnızca işçinin kendi kusurundan kaynaklandığı ve işverenin hiçbir önlem eksiğinin bulunmadığı istisnai durumlarda gündeme gelir. Üstelik işçinin kusuru, olayın iş kazası sayılmasına ve SGK'nın ödediği ödenek ve gelirlere de kural olarak engel değildir. Bu yazıda işçi kusurunun tazminata etkisi, işverenin "kaza işçinin hatası" savunmasının sınırları, SGK haklarının durumu ve sık görülen kusur senaryoları anlatılmaktadır.
İşçinin Kusuru Tazminatı Neden Ortadan Kaldırmaz?
İş kazasında işverenin sorumluluğu, iş sözleşmesinden doğan koruma borcuna dayanır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 417. maddesi işverene, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi alma ve araç gereçleri eksiksiz bulundurma yükümlülüğü yükler. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesine göre işveren yalnızca önlem almakla kalmaz; alınan önlemlere uyulup uyulmadığını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukları gidermekle de yükümlüdür.
Aynı Kanun'un 19. maddesi çalışanlara da görev verir: Makine ve ekipmanı kurallara uygun kullanmak, kendilerine verilen kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak, güvenlik donanımlarını çıkarmamak ve tehlikeyi bildirmek bunlar arasındadır. Ancak 6331 sayılı Kanun'un 4. maddesinin üçüncü fıkrası açıktır: Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez. Bu nedenle işçinin kural dışı davranışı çoğu dosyada kusurun paylaşılmasına yol açar, işvereni tamamen sorumluluktan kurtarmaz.
Müterafik Kusur: Tazminattan Nasıl İndirim Yapılır?
Zarar görenin kendi kusuruyla zararın doğmasına veya artmasına katkıda bulunmasına hukukta "müterafik kusur" denir. TBK'nın 52. maddesine göre bu durumda hâkim tazminatı indirebilir veya istisnai olarak tamamen kaldırabilir. İş kazası tazminatı hesaplanırken uygulamada şu sıra izlenir:
- Gerçek zarar hesaplanır: Maluliyet oranı, işçinin geliri, yaşı ve çalışma süresi dikkate alınarak bilirkişi tarafından işçinin toplam kaybı bulunur.
- Kusur indirimi yapılır: Toplam zarardan işçinin kusur oranına düşen kısım çıkarılır.
- SGK ödemeleri düşülür: SGK'nın bağladığı gelirin işverene rücu edilebilen kısmı tazminattan indirilir; rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ise TBK'nın 55. maddesi uyarınca zarardan indirilemez.
- Varsa ödemeler mahsup edilir: İşverenin tazminat amacıyla daha önce yaptığı ödemeler hesaptan düşülür.
Aşağıdaki tablo, gerçek zararı 1.000.000 TL olarak hesaplanan varsayımsal bir dosyada kusur dağılımının tazminata etkisini gösterir. Rakamlar yalnızca açıklama amaçlıdır; SGK indirimi ve manevi tazminat bu tabloya dahil değildir.
| İşçinin kusuru | İşverenin kusuru | İşverenden istenebilecek maddi tazminat |
| Yüzde 0 | Yüzde 100 | 1.000.000 TL |
| Yüzde 20 | Yüzde 80 | 800.000 TL |
| Yüzde 50 | Yüzde 50 | 500.000 TL |
| Yüzde 80 | Yüzde 20 | 200.000 TL |
| Yüzde 100 | Yüzde 0 | Kural olarak tazminat çıkmaz |
Kusur oranının bilirkişi heyetince hangi belgelere bakılarak belirlendiğini İş Kazasında Kusur Oranı Nasıl Belirlenir? yazımızda ayrıntılı olarak anlattık. Bu yazıda ise işçinin kusurunun sonuçlarına odaklanıyoruz.
Sık Görülen İşçi Kusuru Senaryoları
İşçinin kusuru her dosyada aynı ağırlıkta değerlendirilmez. Belirleyici olan, işverenin aynı konuda üzerine düşeni yapıp yapmadığıdır:
- Baret, gözlük veya emniyet kemeri takmamak: İşçinin kusuru kabul edilir; ancak donanım hiç verilmemişse, uygun değilse veya kullanımı denetlenmiyorsa kusurun önemli kısmı işverende kalır.
- Makinenin koruyucusunu çıkarmak veya talimata aykırı çalışmak: 6331 sayılı Kanun'un 19. maddesine aykırıdır; işverenin bu uygulamayı bilip göz yumması veya üretim baskısı yaratması kusur dağılımını değiştirir.
- Yetkisi olmayan işe veya alana girmek: İşveren, yeterli bilgi ve talimat verilmeyen çalışanların tehlikeli yerlere girmemesi için önlem almakla yükümlüdür; kilit, bariyer veya uyarı yoksa işveren de kusurludur.
- Eğitim verilmeden yapılan hata: İşçiye işe başlamadan önce ve iş değişikliğinde eğitim verilmesi zorunludur (6331 m.17). Eğitim almamış işçinin hatası, ağırlıklı olarak işverenin organizasyon eksikliği sayılabilir.
- Alkol veya uyuşturucu etkisinde çalışmak: Ağır kusur niteliğindedir ve tazminatı önemli ölçüde azaltabilir; işverenin durumu fark edip çalıştırmaya devam etmesi hâlinde ise işveren de kusurlu sayılabilir.
İşveren "Kaza Tamamen İşçinin Hatası" Derse Ne Olur?
İşverenler tazminat davalarında sıklıkla imzalı kişisel koruyucu donanım teslim tutanağı, eğitim katılım formları ve "talimatları okudum" belgeleri sunar. Bu belgeler önemlidir, ancak tek başına yeterli değildir. Bilirkişi ve mahkeme, kâğıt üzerindeki önlemlerin sahada fiilen uygulanıp uygulanmadığına, risk değerlendirmesinin bu tehlikeyi kapsayıp kapsamadığına ve işçinin denetlenip denetlenmediğine bakar.
İşverenin tamamen sorumluluktan kurtulması için işçinin davranışının beklenmeyecek ölçüde ağır olması ve kazayla işveren arasındaki illiyet bağını kesmesi gerekir; bu, uygulamada istisnai bir durumdur. Önlem alınmış olmasına rağmen kazanın önlenemediği durumlarda ise "kaçınılmazlık" değerlendirmesi gündeme gelir ve 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesi işverenin SGK'ya karşı sorumluluğunda bu ilkenin dikkate alınacağını öngörür. Ceza yargılamasındaki kusur raporu veya beraat kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m.74); tazminat davasında kusur yeniden incelenir.
İşçinin Kusuru SGK Haklarını Etkiler mi?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesindeki iş kazası tanımı kusura bakmaz: Olay kanunda sayılan hâllerden birinde meydana gelmişse, işçi kusurlu olsa bile iş kazasıdır. Bu nedenle geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ve ölüm hâlinde hak sahiplerine bağlanan gelir kural olarak ödenir. Kanun yalnızca belirli ağır durumlarda kesinti öngörür:
| Durum | SGK ödemesine etkisi | Dayanak |
| Olağan dikkatsizlik, hafif kusur | Kesinti yok | 5510 m.13, m.18, m.19 |
| Ağır kusur nedeniyle iş kazası | Ödenek veya gelir, kusur derecesine göre üçte birine kadar eksiltilebilir | 5510 m.22/b |
| Kasıtlı davranış | Ödenek veya gelir yarısı tutarında ödenir | 5510 m.22/c |
| Hekimin tedbir ve tavsiyelerine uymamak | Uzayan süre veya artan oran için dörtte birine kadar eksiltilebilir | 5510 m.22/a |
| Kusurlu işçinin kazada ölmesi | Hak sahiplerine bağlanan gelir için onlara rücu edilmez | 5510 m.21 |
SGK'nın işverene açacağı rücu davasında da işverenin sorumluluğu, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlıdır (5510 m.21). Yani işçinin kusuruna düşen kısım işverene rücu edilemez. Geçici iş göremezlik ödeneği ve diğer SGK hakları hakkında genel bilgi için İş Kazasında SGK Hakları yazımıza bakabilirsiniz.
Kusur Tartışmasında İşçinin Dikkat Etmesi Gerekenler
Kusur oranı çoğu zaman kazadan hemen sonra toplanan delillerle şekillenir. Bu nedenle:
- İlk anlatımınızı doğru yapın: Hastane kaydına ve işyeri tutanağına olayı gerçeğe uygun anlatın; "dikkatsizliğim sonucu" gibi hazır ifadeleri imzalamayın.
- Önlem eksiklerini belgeleyin: Eksik korkuluk, bozuk ekipman, verilmeyen donanım veya yoğun mesai gibi durumları fotoğraf, mesaj ve tanıklarla kayıt altına alın.
- Bilirkişi raporunu takip edin: Rapora karşı itiraz ve ek rapor talepleri, raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılmalıdır (HMK m.281).
- Zamanaşımını kaçırmayın: İşverene karşı tazminat talebi kural olarak on yıllık zamanaşımına tabidir; ancak delillerin kaybolmaması için beklemek önerilmez.
Sık Sorulan Sorular
Baret takmadığım için kaza geçirdim, tazminat alabilir miyim?
Kural olarak evet. Baret takmamak sizin kusurunuz sayılır ve tazminattan bu oranda indirim yapılır. Ancak baretin verilip verilmediği, uygun olup olmadığı ve kullanımın denetlenip denetlenmediği de incelenir; denetim eksikliği işverenin kusurunu artırır.
İş kazasında işçinin kusuru yüzde 100 ise ne olur?
Bilirkişi ve mahkeme kazanın tamamen işçinin kusurundan kaynaklandığını kabul ederse işverenden maddi tazminat istenemez ve manevi tazminat talebi de kural olarak sonuçsuz kalır. Buna rağmen olay iş kazası sayılır ve SGK hakları devam eder.
İş kazasında işçinin kusuru SGK ödeneğini keser mi?
Hayır, olağan kusur ödeneği kesmez. Yalnızca ağır kusur veya kasıt hâlinde 5510 sayılı Kanun'un 22. maddesine göre ödenek ve gelirde kanunda belirtilen oranlarda kesinti yapılabilir.
Bilirkişinin verdiği kusur oranına itiraz edebilir miyim?
Evet. Raporun size tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksiklikleri belirterek ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi isteyebilirsiniz. İtirazın somut gerekçelere ve dosyadaki delillere dayanması önemlidir.
İşveren ceza davasında beraat ederse tazminat ödemekten kurtulur mu?
Hayır. Hukuk hâkimi, ceza hâkiminin beraat kararıyla ve kusur değerlendirmesiyle bağlı değildir (TBK m.74). Tazminat davasında kusur ayrıca araştırılır.
Kazada ölen işçi kusurluysa ailesi tazminat alabilir mi?
Alabilir. Destekten yoksun kalma tazminatı ölen işçinin kusuru oranında azaltılır, manevi tazminat miktarında da kusur dikkate alınır. SGK'nın ölüm geliri ise kusurdan bağımsız olarak bağlanır ve bu gelir için hak sahiplerine rücu edilmez.
Özet
- İşçinin kusuru tazminatı kural olarak ortadan kaldırmaz; tazminattan kusur oranında indirim yapılır (TBK m.52).
- Çalışanların iş güvenliği yükümlülükleri, işverenin sorumluluğunu etkilemez (6331 s. Kanun m.4/3).
- İşveren önlem almanın yanında uygulamayı izlemek ve denetlemekle de yükümlüdür (6331 s. Kanun m.4/1-b).
- Olay iş kazasıysa işçinin kusuru SGK haklarını kural olarak etkilemez; ağır kusur ve kasıtta sınırlı kesinti vardır (5510 m.22).
- Ceza davasındaki beraat veya kusur raporu hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m.74).
- Bilirkişi raporuna itiraz süresi tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m.281).
Kusur oranındaki birkaç puanlık fark bile tazminat tutarını önemli ölçüde değiştirebildiğinden, delillerin ve bilirkişi raporunun somut dosyaya göre değerlendirilmesi gerekir. Dural Hukuk, iş kazası tazminat davaları, kusur raporlarına itiraz ve SGK süreçleri konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk