Adli yardım nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Adli yardım, dava veya icra takibinin giderlerini ve avukat ücretini karşılayacak maddi gücü olmayan kişilerin harç ve masraflardan geçici olarak muaf tutulması ve gerektiğinde kendilerine baro tarafından avukat görevlendirilmesidir. Adli yardım iki yoldan istenebilir: Davanın görüleceği mahkemeden Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 334 ve devamı maddelerine göre veya doğrudan baronun adli yardım bürosundan Avukatlık Kanunu'nun 176 ve devamı maddelerine göre.
Ceza davalarında ise ayrı bir sistem vardır: Şüpheli veya sanık ile belirli suçların mağdurları, istemeleri hâlinde ya da kanunun saydığı durumlarda kendiliğinden, baro tarafından görevlendirilen bir avukattan yararlanır. Unutulmaması gereken nokta, hukuk davalarındaki adli yardımın çoğu zaman bir bağış değil geçici muafiyet olmasıdır; dava kaybedilirse ertelenen giderler sonradan istenebilir. Bu yazıda adli yardımın şartları, mahkemeden ve barodan nasıl isteneceği, ceza davalarında ücretsiz avukat imkânı ve masrafları azaltan diğer yollar anlatılmaktadır.
Adli Yardım Nedir, Kimler Yararlanabilir?
HMK'nın 334. maddesine göre adli yardımdan yararlanmak için iki şart birlikte aranır:
- Ödeme gücünden yoksunluk: Kişinin, kendisinin ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeden yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeyemeyecek durumda olması gerekir.
- Talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması: Mahkeme, davanın kazanılıp kazanılmayacağını önceden belirlemez; ancak açıkça haksız görünen talepler için adli yardım verilmez.
Adli yardım; dava açarken veya davaya cevap verirken, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz gibi geçici hukuki koruma taleplerinde ve icra takiplerinde istenebilir. Yabancıların yararlanması ise ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır. İdari yargılamada da 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesi yollamasıyla adli yardım konusunda HMK hükümleri uygulanır.
Mahkemeden Adli Yardım: Neleri Kapsar, Nasıl İstenir?
HMK'nın 335. maddesine göre mahkemenin vereceği adli yardım kararı şunları sağlar:
- Giderlerden geçici muafiyet: Harç, tebligat, bilirkişi ve tanık ücreti gibi tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muaf tutulma.
- Teminattan muafiyet: Yargılama ve takip giderleri için teminat gösterme zorunluluğunun kalkması.
- Devletin avans ödemesi: Dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken giderlerin Devlet tarafından avans olarak karşılanması.
- Avukat temini: Davanın avukatla takibi gerekiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat görevlendirilmesi. HMK'nın 340. maddesine göre baro tarafından görevlendirilen bu avukatın ücreti, yargılama gideri olarak Hazineden ödenir.
Mahkeme bu imkânların yalnızca bir kısmına da karar verebilir. Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder; ancak talepten önce yapılmış yargılama giderlerini kapsamaz. Bu nedenle talebi, mümkünse dava açılırken dava dilekçesiyle birlikte yapmak gerekir.
Başvuru şöyle yapılır:
- Doğru merciyi belirleyin: Talep, davaya bakacak mahkemeye; icra takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine; istinaf veya temyiz aşamasında ise bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay'a yapılır (HMK m.336).
- İddianızı özetleyin: Dilekçede talebinizin özetini ve dayandığınız delilleri açıklayın.
- Mali durumunuzu belgeleyin: Gelir durumunuzu, malvarlığınızı ve giderleri karşılayamayacağınızı gösteren belgeleri ekleyin. Adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır.
- Kararı takip edin: Mahkeme talebi kural olarak duruşma yapmadan karara bağlar. Ret kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edebilirsiniz; itiraz üzerine verilen karar kesindir (HMK m.337).
Talep reddedilse bile ödeme gücünüzde sonradan ciddi bir azalma olursa yeniden başvurabilirsiniz.
Baro Adli Yardım Bürosundan Ücretsiz Avukat
1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 176. maddesine göre adli yardım, avukatlık ücretini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara avukatlık hizmeti sağlanmasıdır. Bu hizmet, her baroda kurulan adli yardım bürosu tarafından yürütülür. Mahkemeye gitmeden önce bir avukata ihtiyaç duyuyorsanız doğrudan bu büroya başvurabilirsiniz.
- Başvuru: Talep, baronun adli yardım bürosuna veya büronun temsilcisine yapılır. Başvuran, talebinde haklı olduğunu delillerle göstermek zorundadır (m.178).
- İstenen belgeler: Barolar genellikle gelir durumunu gösteren belgeler ister; örneğin muhtarlıktan alınan belge, sosyal güvenlik kaydı, tapu ve araç kaydı veya sosyal yardım alındığını gösteren belgeler. Hangi belgelerin gerektiğini bağlı olduğunuz baronun adli yardım bürosundan öğrenmeniz gerekir.
- Ret hâlinde: Talebiniz reddedilirse yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurabilirsiniz; baro başkanının kararı kesindir.
- Avukat görevlendirilmesi: Talep kabul edilirse büro bir veya birkaç avukatı görevlendirir. Gerekli bilgi ve belgeleri vermez veya vekâletname vermekten kaçınırsanız avukatın yükümlülüğü sona erer (m.179).
Ceza Davalarında Ücretsiz Avukat: Zorunlu Müdafi ve Mağdur Vekili
Ceza yargılamasında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), maddi durum araştırması yapmadan baro tarafından avukat görevlendirilmesini öngören durumlar düzenler:
| Kim için? | Hangi durumda? | Dayanak |
| Şüpheli veya sanık | Müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eder ve isterse | CMK m.150/1 |
| Şüpheli veya sanık | Çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise ya da suçun alt sınırı beş yıldan fazla hapis ise istem aranmadan | CMK m.150/2-3 |
| Mağdur veya şikâyetçi | Cinsel saldırı suçu ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istemi hâlinde | CMK m.234 |
| Mağdur | On sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul ise istem aranmadan | CMK m.234/2 |
| Katılan | Cinsel saldırı suçu ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istemi hâlinde | CMK m.239 |
CMK'nın 156. maddesine göre müdafi, soruşturma evresinde ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin, kovuşturma evresinde ise mahkemenin istemi üzerine baro tarafından görevlendirilir. Şüpheli veya sanık sonradan kendisi bir müdafi seçerse baronun görevlendirdiği avukatın görevi sona erer. Bu nedenle ifade vermeden önce müdafi talebinizi açıkça dile getirmeniz önemlidir.
Adli Yardımla Davayı Kaybederseniz Ne Olur?
Adli yardım çoğu zaman masrafların ortadan kalkması değil, ertelenmesi anlamına gelir. HMK'nın 339. maddesine göre adli yardım nedeniyle ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletin ödediği avanslar, dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil edilir. Adli yardımdan yararlanan kişi haksız çıkarsa mahkeme, giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verebilir. Tahsilatın kişinin mağduriyetine yol açacağı açıkça anlaşılırsa, mahkeme hükümde giderlerin tamamen veya kısmen ödenmemesine de karar verebilir.
Ayrıca adli yardım, kural olarak davayı kaybetmeniz hâlinde karşı tarafın yaptığı giderleri ve lehine hükmedilen vekâlet ücretini ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. HMK'nın 338. maddesine göre mali durum hakkında kasten veya ağır kusurla yanlış bilgi verildiği ya da mali durumun sonradan yeteri kadar iyileştiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır. Davanın olumsuz sonuçlanması hâlinde avukatla ilişkinin nasıl etkileneceğini Avukat Davayı Kaybederse Ne Olur? yazısında bulabilirsiniz.
Dava Masraflarını Azaltan Diğer Yollar
Adli yardım şartlarını taşımasanız bile bazı uyuşmazlıklarda masraflar daha düşüktür:
- Tüketici uyuşmazlıkları: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 73. maddesine göre tüketicilerin tüketici mahkemelerinde açtığı davalar Harçlar Kanunu'ndaki harçlardan muaftır. 2026 yılında 186.000 TL'ye kadar olan uyuşmazlıklarda ise dava yerine tüketici hakem heyetine başvurulması gerekir.
- Dava şartı arabuluculuk: İş, ticari ve tüketici uyuşmazlıklarının önemli bir kısmında dava açmadan önce arabulucuya başvurulur. Anlaşma sağlanamazsa iki saatlik arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir; ayrıntılar için Arabuluculuk Ücreti Kim Öder? yazısına bakabilirsiniz.
- Kısmi adli yardım: Ödeme gücünüz tamamen yok değilse mahkemeden yalnızca harç veya bilirkişi ücreti gibi belirli giderler için adli yardım isteyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Adli yardım için hangi belgeler gerekir?
Gelir ve malvarlığı durumunuzu gösteren belgeler gerekir; örneğin gelir belgesi veya gelirinizin olmadığını gösteren belge, sosyal güvenlik kaydı, tapu ve araç kaydı. Mahkemeye başvuruda ayrıca iddianızın özeti ve delilleriniz de sunulmalıdır.
Adli yardımla görevlendirilen avukatı kendim seçebilir miyim?
Hayır. Avukat baro tarafından görevlendirilir; Avukatlık Kanunu'na göre yargı mercilerinin talebi üzerine yapılan görevlendirmeler, o ildeki avukatlar arasında eşitlik gözetilerek elektronik sistem üzerinden yapılır.
Adli yardım talebim reddedilirse ne yapabilirim?
Mahkemenin ret kararına tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edebilirsiniz. Baro adli yardım bürosunun ret kararına karşı ise baro başkanına başvurabilirsiniz. Mali durumunuz sonradan ciddi şekilde kötüleşirse yeniden talepte bulunabilirsiniz.
Boşanma davası için adli yardım alınabilir mi?
Evet. Adli yardım belirli dava türleriyle sınırlı değildir; boşanma, nafaka, alacak veya tazminat davalarında da şartları varsa istenebilir.
Adli yardım alırsam hiç masraf ödemez miyim?
Her zaman değil. Adli yardım kural olarak geçici muafiyettir; davayı kaybederseniz ertelenen giderler sizden istenebilir. Ancak mahkeme, tahsilatın mağduriyete yol açacağını görürse bu giderlerden muaf tutulmanıza karar verebilir.
Özet
- Adli yardım, giderleri karşılayamayan ve talebi açıkça dayanaksız olmayan kişilere tanınır (HMK m.334).
- Mahkemeden adli yardım; giderlerden geçici muafiyet, teminattan muafiyet, Devletin avans ödemesi ve avukat temini sağlar (HMK m.335).
- Ret kararına iki hafta içinde itiraz edilebilir; adli yardım önceki giderleri kapsamaz (HMK m.337).
- Baronun adli yardım bürosuna doğrudan başvurularak avukat görevlendirilmesi istenebilir (Avukatlık Kanunu m.176-179).
- Ceza davalarında şüpheli, sanık ve belirli suçların mağdurları için baro avukat görevlendirir (CMK m.150, 234, 239).
- Davayı kaybeden adli yardım yararlanıcısından ertelenen giderler istenebilir; mahkeme taksit veya muafiyet kararı verebilir (HMK m.339).
Adli yardım şartlarının oluşup oluşmadığı, mali durumunuza ve uyuşmazlığın niteliğine göre değiştiği için başvurudan önce durumunuzun somut olarak değerlendirilmesi faydalı olur. Dural Hukuk, dava ve icra süreçlerinde yargılama giderleri ile adli yardım başvurularına ilişkin bilgilendirme konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk