AYM bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında da korunan temel bir hakkınızın kamu gücü tarafından ihlal edildiğini düşündüğünüzde Anayasa Mahkemesine yapılan başvurudur. Kısa cevap şudur: Başvuru, kanunda öngörülen idari ve yargısal yolların tamamı tüketildikten sonra, tüketme tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. Başvuru harca tabidir, avukat tutmak zorunlu değildir ve başvuru formunda ihlal edilen hak, gerekçesi ve tüketilen yollar açıkça gösterilmelidir.
Bireysel başvuru, mahkeme kararlarının doğru olup olmadığının yeniden incelendiği bir "dördüncü derece" temyiz yolu değildir; Anayasa Mahkemesi yalnızca temel bir hakkın ihlal edilip edilmediğini inceler. Bu nedenle başvurunun, kararı beğenmemekten öte somut bir hak ihlaline dayanması gerekir. Bu yazıda bireysel başvurunun konusu, kimlerin başvurabileceği, başvuru süresi, kabul edilebilirlik şartları, başvurunun adımları ve kararın sonuçları anlatılmaktadır.
AYM Bireysel Başvuru Nedir, Hangi Haklar İçin Yapılır?
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 45. maddesine göre herkes, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Uygulamada en sık başvuruya konu olan haklar şunlardır:
- Adil yargılanma hakkı: Makul sürede yargılanma, gerekçeli karar hakkı, mahkemeye erişim ve silahların eşitliği.
- Kişi özgürlüğü ve güvenliği: Hukuka aykırı gözaltı veya tutukluluk ile tutukluluğun makul süreyi aşması.
- Mülkiyet hakkı: Kamulaştırma, el atma veya mahkeme kararlarının uygulanmaması gibi müdahaleler.
- İfade ve basın özgürlüğü: Erişim engelleri, yayın yasakları ve bu nedenle verilen cezalar.
- Özel hayata ve aile hayatına saygı: Kişisel verilerin işlenmesi, iletişimin denetlenmesi veya aile birliğine müdahaleler.
Kanunun 45. maddesinin üçüncü fıkrasına göre kanunlar gibi yasama işlemleri ile yönetmelik gibi düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz; bunların size uygulanmasıyla ortaya çıkan somut işlem veya karara karşı yollar tüketildikten sonra başvurulabilir. Anayasa'da yer almakla birlikte Sözleşme'de karşılığı bulunmayan haklar da bireysel başvurunun konusu olamaz.
Kimler Bireysel Başvuru Yapabilir?
Kanunun 46. maddesine göre bireysel başvuru, ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kişiler tarafından yapılabilir. Başvurucu olabilecek kişiler şöyle özetlenebilir:
| Başvurucu | Başvurabilir mi? |
| Türk vatandaşı gerçek kişi | Evet, hakkı doğrudan etkilenmişse |
| Yabancı gerçek kişi | Evet; ancak yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklar için başvuramaz |
| Şirket, dernek gibi özel hukuk tüzel kişisi | Yalnızca tüzel kişiliğe ait haklarının ihlali gerekçesiyle |
| Kamu tüzel kişisi (belediye, bakanlık vb.) | Hayır |
Başka birinin hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle, kişinin kendisi etkilenmeden başvuru yapılamaz. Örneğin bir yakınınızın tutukluluğuna ilişkin başvuruyu kural olarak tutuklu kişinin kendisi veya onun vekili yapmalıdır.
AYM Bireysel Başvuru Süresi: 30 Gün
Kanunun 47. maddesinin beşinci fıkrasına göre bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. Uygulamada süre, kural olarak kesin kararın tebliğ edildiği veya öğrenildiği tarihten itibaren hesaplanır; bu nedenle kararı öğrendiğiniz ilk tarihi esas almak güvenlidir.
- Haklı mazeret: Ağır hastalık veya mücbir sebep gibi haklı bir mazeret nedeniyle süresinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde, mazeretlerini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilir.
- Adli tatil: Anayasa Mahkemesinin yayımladığı bilgilendirme belgesine göre bireysel başvuru süresi adli tatilde durmaz.
- Eksik başvuru: Başvuru evrakında eksiklik varsa Mahkeme, eksikliğin giderilmesi için on beş günü geçmemek üzere süre verir; geçerli mazeret olmadan tamamlanmayan başvuru reddedilir (m.47/6).
Otuz günlük süre kısa olduğundan istinaf, temyiz veya itiraz kararını aldığınız anda başvuru hazırlığına başlamanız gerekir. Kanun yolu süreçlerinin işleyişini İstinaf ve Yargıtay Süreci Ne Kadar Sürer? yazısında bulabilirsiniz.
Kabul Edilebilirlik Şartları
Başvurunun esastan incelenebilmesi için önce kabul edilebilir bulunması gerekir. Kanunun 48. maddesine göre aşağıdaki şartlar aranır:
- Başvuru yollarının tüketilmesi: İhlale yol açan işlem, eylem veya ihmal için kanunda öngörülen idari ve yargısal yolların tamamının tüketilmiş olması gerekir (m.45/2). Örneğin istinaf veya temyiz yoluna gitmeden, ilk derece kararına karşı doğrudan başvuru yapılamaz.
- Süre ve usul şartları: Otuz günlük süreye uyulması, harcın ödenmesi ve başvuru formunun eksiksiz doldurulması gerekir.
- Kişisel ve doğrudan etkilenme: Başvurucunun kendi hakkının, güncel ve doğrudan etkilenmiş olması gerekir.
- Açıkça dayanaktan yoksun olmama: İddianın ilk bakışta bir hak ihlali ortaya koyması gerekir. Mahkemenin delilleri değerlendirmesine veya hukuku yorumlamasına yönelik genel itirazlar, açık bir keyfîlik içermiyorsa kural olarak bu kapsamda değerlendirilir.
- Anayasal önem veya önemli zarar: Anayasa'nın uygulanması ve yorumlanması bakımından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular kabul edilemez bulunabilir (m.48/2).
Kabul edilebilirlik incelemesi komisyonlarca yapılır; oy birliğiyle verilen kabul edilemezlik kararları kesindir ve bu kararlara karşı başka bir başvuru yolu yoktur. Kanunun 49. maddesine göre mahkeme kararlarına karşı yapılan başvurularda inceleme, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve ihlalin nasıl giderileceğiyle sınırlıdır; kanun yolunda gözetilmesi gereken konular incelenmez.
AYM Bireysel Başvuru Nasıl Yapılır?
Başvuru, Anayasa Mahkemesinin internet sitesinde yer alan başvuru formuyla yapılır. Kanunun 47. maddesine göre başvuru dilekçesinde şu bilgiler bulunmalıdır:
- Kimlik ve adres bilgileri: Başvurucunun ve varsa vekilinin kimlik ve adres bilgileri.
- İhlal edilen hak: İhlal edildiği ileri sürülen hak ve özgürlük ile dayanılan Anayasa hükümleri.
- İhlal gerekçeleri: Hakkın hangi işlem, eylem veya ihmal nedeniyle, nasıl ihlal edildiğinin açıklanması.
- Tüketilen yollar ve tarihler: Başvuru yollarının hangi aşamalardan geçerek tüketildiği ve tüketme tarihi.
- Zarar ve ekler: Varsa uğranılan zarar; ayrıca deliller, ihlale yol açan karar veya işlemlerin aslı ya da örneği ve harcın ödendiğini gösteren belge.
Başvuru doğrudan Anayasa Mahkemesine veya mahkemeler ya da yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla yapılabilir. Anayasa Mahkemesinin kılavuzuna göre 1 Ekim 2025'ten itibaren avukatlar, elektronik imzayla UYAP Avukat Portal üzerinden de online başvuru yapabilmektedir. Avukat aracılığıyla başvuruluyorsa vekâletname eklenmelidir; avukat tutmak ise zorunlu değildir.
Bireysel başvurular harca tabidir. 2026 yılı için Harçlar Kanunu tarifesinde bireysel başvuru harcı 6.024,10 TL'dir; ödeme öncesinde güncel tutarı Anayasa Mahkemesinin sitesinden kontrol etmeniz önerilir. Harcı ödeyecek durumda değilseniz başvuru formunda adli yardım talep edebilir ve mali durumunuzu gösteren belgeleri ekleyebilirsiniz.
İnceleme Süreci ve Kararın Sonuçları
Kabul edilebilir bulunan başvurunun esas incelemesi bölümler tarafından yapılır ve inceleme kural olarak dosya üzerinden yürür. Kanunun 49. maddesine göre bölümler, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördükleri tedbirlere resen veya talep üzerine karar verebilir; uygulamada bu yola özellikle başvurucunun hayatı veya maddi ve manevi bütünlüğü bakımından ciddi tehlike bulunan istisnai durumlarda başvurulur. Tedbir kararı verilirse esas hakkındaki kararın en geç altı ay içinde verilmesi gerekir.
Kanunun 50. maddesine göre inceleme sonunda hakkın ihlal edildiğine veya edilmediğine karar verilir:
- Yeniden yargılama: İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir.
- Tazminat: Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açma yolu gösterilebilir.
- Sınır: Anayasa Mahkemesi yerindelik denetimi yapamaz ve idari işlem niteliğinde karar veremez.
Bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye kullandığı tespit edilen başvurucular aleyhine, yargılama giderlerinin yanı sıra 2.000 TL'yi geçmemek üzere disiplin para cezasına hükmedilebilir (m.51). Anayasa Mahkemesine başvuru, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine gitmeden önce tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu olarak kabul edilir; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru süresi, 15 No.lu Protokol'le iç hukuktaki kesin karardan itibaren dört aydır. Tutukluluk gibi kişi özgürlüğüne ilişkin konularda olağan yollar için Tutukluluğa İtiraz Nasıl Yapılır? yazısına da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
AYM bireysel başvuru süresi ne zaman başlar?
Süre, başvuru yollarının tüketildiği, yani kesin kararın öğrenildiği tarihten; hiçbir başvuru yolu yoksa ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren başlar ve otuz gündür. Haklı mazeret varsa mazeretin kalkmasından itibaren on beş gün içinde başvurulabilir.
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru için avukat şart mı?
Hayır. Başvuru kişinin kendisi tarafından da yapılabilir. Ancak hak ihlalinin doğru nitelendirilmesi ve kabul edilebilirlik şartlarının sağlanması teknik bilgi gerektirdiğinden, birçok başvuru avukat aracılığıyla yapılır.
Bireysel başvuru harcı ne kadar?
2026 yılı için 6.024,10 TL'dir. Ödeme gücü olmayanlar başvuru formunda adli yardım talep edebilir.
Bireysel başvuru yapmak mahkeme kararının uygulanmasını durdurur mu?
Kural olarak hayır. Ancak başvurucunun hayatı veya maddi ve manevi bütünlüğü bakımından ciddi tehlike bulunan istisnai hâllerde Anayasa Mahkemesi tedbir kararı verebilir.
Kabul edilemezlik kararına itiraz edilebilir mi?
Hayır. Kanunun 48. maddesine göre kabul edilemezlik kararları kesindir. Bu karardan sonra şartları varsa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru gündeme gelebilir.
Özet
- Bireysel başvuru, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ortak koruma alanındaki bir hakkın kamu gücü tarafından ihlali iddiasıyla yapılır (6216 s.K. m.45).
- Başvuru için olağan idari ve yargısal yolların tamamı tüketilmiş olmalıdır (m.45/2).
- Süre, yolların tüketildiği tarihten itibaren otuz gündür; haklı mazerette on beş gün içinde başvurulabilir (m.47/5).
- Kamu tüzel kişileri başvuramaz; özel hukuk tüzel kişileri yalnızca kendi hakları için başvurabilir (m.46).
- 2026 başvuru harcı 6.024,10 TL'dir; adli yardım talep edilebilir.
- İhlal kararı verilirse yeniden yargılama yapılır veya tazminata hükmedilebilir (m.50).
Bireysel başvurunun kabul edilebilir bulunması; sürenin doğru hesaplanmasına, tüketilen yolların eksiksiz gösterilmesine ve ihlal iddiasının anayasal bir hakka doğru biçimde bağlanmasına bağlı olduğu için her başvurunun somut dosya üzerinden hazırlanması gerekir. Dural Hukuk, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ve öncesindeki kanun yolu süreçleri konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk