Boşanma davasında tanık sorusunun kısa cevabı şudur: Davada taraf olmayan herkes tanık olarak gösterilebilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.240/1); anne, baba, kardeş, diğer akrabalar, komşular ve iş arkadaşları da tanık olabilir. Duruşmada tanığa önce kimliği ve taraflarla yakınlığı sorulur, ardından olaylara ilişkin bildiklerini anlatması istenir; hâkim ve avukatlar tamamlayıcı sorular yöneltir. Yakınlık tek başına beyanı değersiz kılmaz; belirleyici olan, tanığın olayları bizzat görüp duyup duymadığıdır.
Çekişmeli boşanma davalarında kusur çoğu zaman yazılı belgeye yansımayan aile içi olaylara dayandığından, tanık beyanları davanın sonucunu belirleyen delillerin başında gelir. Bununla birlikte tanık listesinin süresinde verilmemesi veya tanığın yalnızca duyduklarını aktarması gibi hatalar bu delili etkisiz bırakabilir. Bu yazıda kimlerin tanık olabileceği, tanıklıktan çekinme hakkı, tanık listesinin hazırlanması, tanıkların nasıl dinlendiği, tanığa sorulan sorular ve beyanların nasıl değerlendirildiği anlatılmaktadır.
Boşanma Davasında Kimler Tanık Olabilir?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 240. maddesine göre davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir. Boşanma davasının tarafları eşler olduğundan, eşlerin kendileri tanık olamaz; bunun dışında kanunda akrabalar için bir tanıklık yasağı yoktur. Yargıtay uygulamasında da tanıkların yalnızca taraflardan birinin akrabası olmaları nedeniyle beyanlarına itibar edilmemesi doğru bulunmamaktadır; beyan diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
| Tanık | Tanık olabilir mi? | Dikkat edilecek nokta |
| Anne, baba, kardeş | Evet | Tanıklıktan çekinme hakkı vardır; beyan yakınlık nedeniyle tek başına reddedilmez |
| Eşin akrabaları | Evet | Üçüncü dereceye kadar kayın hısımlarının çekinme hakkı vardır |
| Komşu, arkadaş, iş arkadaşı | Evet | Olayları kendisinin mi gördüğü, yoksa birinden mi duyduğu önemlidir |
| Ortak çocuk | Kanunen yasak değil | Çocuğun yararı gereği uygulamada çekinceyle karşılanır; 15 yaşını bitirmemiş olan yeminsiz dinlenir (HMK m.257) |
| Eşlerin kendisi | Hayır | Taraflar tanık olamaz (HMK m.240/1) |
Ortak çocukların anne veya babası aleyhine tanık gösterilmesi, çocuğu ebeveynler arasında taraf seçmeye zorlayabileceği için dikkatle değerlendirilmelidir. Velayet konusunda çocuğun görüşü ise genellikle tanık sıfatıyla değil, uzman desteğiyle ayrıca alınır.
Tanıklıktan Çekinme Hakkı Kimlere Tanınır?
HMK m.248'e göre şu kişiler tanıklıktan çekinebilir: taraflardan birinin nişanlısı; evlilik bağı ortadan kalkmış olsa bile taraflardan birinin eşi; altsoy ve üstsoy; evlatlık bağı bulunanlar; üçüncü derece dâhil kan ve kayın hısımları; koruyucu aile ile koruma altındaki çocuk. Hâkim, bu kişilere tanıklıktan çekinme hakları bulunduğunu önceden hatırlatır (HMK m.247/2). Çekinme hakkı olan kişi isterse tanıklık yapabilir; bu durumda beyanı diğer tanıklar gibi değerlendirilir.
Ancak aile bireyleri arasındaki ailevi ilişkilerden kaynaklanan mali uyuşmazlıklara ilişkin vakıalar hakkında yakınlık sebebiyle tanıklıktan çekinilemez (HMK m.251). Örneğin mal rejimi tasfiyesine ilişkin bir davada, aracın veya evin parasını kimin ödediğini bilen bir akraba bu konuda çekinme hakkına dayanamaz. Haklı bir sebep olmadan tanıklıktan çekinen veya yemin etmeyen tanık hakkında disiplin para cezasına hükmedilebilir (HMK m.253).
Tanık Listesi Nasıl ve Ne Zaman Verilir?
Tanık delilinin işe yaraması için usul kurallarına uyulması gerekir:
- Dilekçede tanığa dayanmak: Dava veya cevap dilekçesinde tanık deliline dayanıldığı belirtilmelidir. Süresinden sonra delil gösterilmesine mahkeme ancak istisnai hâllerde izin verir (HMK m.145).
- Listeyi süresinde vermek: Mahkeme, ön inceleme aşamasında delillerin ve tanık listesinin sunulması için kesin süre verir. Bu süre kaçırılırsa tanık delilinden yararlanılamayabilir.
- Listeyi eksiksiz hazırlamak: Listede tanıkla ispatlanmak istenen vakıa ve tanıkların adı, soyadı ile tebliğe elverişli adresleri yer almalıdır. Listede gösterilmeyen kimse tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (HMK m.240/2).
- Gider avansını yatırmak: Tanıkların çağrılması ve tanık ücreti için mahkemenin belirlediği gider avansı süresinde yatırılmalıdır.
- Adresi doğru bildirmek: Adres gösterilmez veya tanık adreste bulunamazsa mahkeme kesin süre verir; bu sürede doğru adres bildirilmezse o tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m.240/3).
Tanıklar davetiye ile çağrılır ve davetiyenin duruşmadan en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması gerekir; taraf, davetiye gönderilmeden de tanığını duruşmada hazır bulundurabilir (HMK m.243). Kanunda tanık sayısı için bir üst sınır yoktur; ancak mahkeme, bir kısım tanıkla yeterli bilgi edindiğinde diğerlerini dinlememeye karar verebilir (HMK m.241).
Tanık Duruşmada Nasıl Dinlenir?
Tanıkların dinlenmesi HMK m.254 ile m.261 arasında ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir:
- Kimlik ve yakınlık: Tanığa adı, soyadı, doğum tarihi, mesleği, adresi ve taraflarla akrabalığı veya başka bir yakınlığı bulunup bulunmadığı sorulur (HMK m.254).
- Uyarı ve yemin: Tanığa gerçeği söylemesinin önemi ve gerçeğe aykırı beyanın yalan tanıklık suçu oluşturacağı anlatılır; tanık dinlenmeden önce yemin eder (HMK m.256, m.258).
- Ayrı ayrı dinlenme: Tanıklar ayrı ayrı dinlenir; henüz dinlenmemiş tanık salonda bulunamaz ve gerektiğinde tanıklar yüzleştirilir (HMK m.261/1).
- Serbest anlatım: Tanık bildiklerini sözlü anlatır, sözü kesilmez ve kural olarak yazılı not kullanamaz (HMK m.261/2).
- Sorular: Hâkim tamamlayıcı sorular sorar; taraf vekilleri tanığa doğrudan, taraflar ise hâkim aracılığıyla soru yöneltebilir (HMK m.152, m.261/3).
- Tutanak: Tanığın sözleri tutanağa yazılır, kendisine okunur ve imzalatılır (HMK m.261/5).
Başka bir şehirde oturan tanık, bulunduğu yer mahkemesi aracılığıyla (istinabe yoluyla) veya mahkeme uygun görürse ses ve görüntü aktarımıyla dinlenebilir (HMK m.259/4, m.149).
Boşanma Davasında Tanığa Neler Sorulur?
Sorular davanın dayandığı vakıalara göre değişir; ancak boşanma davalarında tanıklara sıkça şu konular sorulur:
- Tanıklığın kaynağı: Tarafları ne zamandan beri tanıdığı, evlerine ne sıklıkla gittiği, anlattığı olayı kendisinin mi gördüğü yoksa birinden mi duyduğu.
- Olayın ayrıntıları: Olayın yaklaşık tarihi, yeri, orada başka kimlerin bulunduğu, hangi sözlerin söylendiği veya hangi davranışın yapıldığı.
- Kusur olguları: Hakaret, şiddet, ilgisizlik, ailelerin müdahalesi, güven sarsıcı davranış gibi iddialara ilişkin gözlemleri.
- Ayrılık: Eşlerin ne zamandan beri ayrı yaşadığı, evden kimin ve hangi sebeple ayrıldığı.
- Ekonomik durum: Nafaka ve tazminat talepleri için tarafların işi, geliri ve yaşam koşulları.
- Çocuklar: Velayet talebi varsa çocuğun günlük bakımını kimin üstlendiği ve ebeveynlerle ilişkisi.
Tanığın bilmediği bir konuda "bilmiyorum" demesi, tahminle konuşmasından daha sağlıklıdır. Tanığa ne söyleyeceğini ezberletmek veya yönlendirmek doğru değildir; gerçeğe aykırı tanıklık Türk Ceza Kanunu'nun 272. maddesinde suç olarak düzenlenmiştir. Hâkim, yalan tanıklık ettiğine dair yeterli emare elde ederse tutanak düzenleyerek Cumhuriyet başsavcılığına gönderir (HMK m.264).
Tanık Beyanları Nasıl Değerlendirilir?
Hâkim delilleri serbestçe değerlendirir (HMK m.198); boşanma davasında olayların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış saymaz (Türk Medeni Kanunu m.184). Uygulamada şu ölçütler öne çıkar:
- Görgüye dayalı beyan: Olayı bizzat gören veya duyan tanığın anlatımı en güçlü beyandır.
- Duyuma dayalı beyan: Yalnızca taraflardan birinin anlattıklarını aktaran tanık beyanı, Yargıtay uygulamasında tek başına hükme esas alınmamaktadır; diğer delillerle desteklenmesi gerekir.
- Somutluk: Zamanı ve içeriği belirsiz, genel ifadelerden oluşan anlatımlarla kusur belirlenmez.
- Çelişki ve tarafsızlık: Tanıklar arasındaki çelişkiler ve karşı tarafın tanıklarının anlatımları birlikte değerlendirilir. Tanığın davada yararı bulunması gibi güvenilirliğini zedeleyen sebepler taraflarca ileri sürülüp ispatlanabilir (HMK m.255).
Tanık beyanını mesajlar, resmî kayıtlar ve raporlarla desteklemek, ispatı güçlendirir. Diğer delil türleri için Boşanma Davasında Deliller Nelerdir? başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Boşanma davasında tanık sayısı sınırlı mı?
Kanunda bir üst sınır yoktur. Ancak mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmının beyanıyla ispat edilmek istenen konuda yeterli bilgi edinirse, geri kalan tanıkları dinlememeye karar verebilir (HMK m.241). Bu nedenle her vakıa için o olayı bizzat bilen tanıkları seçmek daha etkilidir.
Annem veya kardeşim boşanma davasında tanık olabilir mi?
Evet. Anne, baba ve kardeşler tanık olabilir; yalnızca tanıklıktan çekinme hakları vardır ve hâkim bunu kendilerine hatırlatır. Yakınlık beyanı geçersiz kılmaz; ancak hâkim beyanı diğer delillerle birlikte ve dikkatle değerlendirir.
Tanık mahkemeye gelmezse ne olur?
Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilir; gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve disiplin para cezasına hükmolunur (HMK m.245). Tanık sonradan haklı bir mazeret gösterirse bu yaptırımlar kaldırılır.
Tanık listesini verdikten sonra yeni tanık ekleyebilir miyim?
Kural olarak hayır; HMK m.240/2'ye göre ikinci bir tanık listesi verilemez. Sonradan delil gösterilmesine ancak yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde gösterilememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa izin verilebilir (HMK m.145).
Başka şehirde yaşayan tanık nasıl dinlenir?
Tanık, bulunduğu yer mahkemesi aracılığıyla istinabe yoluyla dinlenebilir (HMK m.259/4). Mahkeme uygun görürse tanığın ses ve görüntü aktarımı yoluyla bulunduğu yerden dinlenmesine de karar verebilir (HMK m.149).
Tanığa ücret ödenir mi?
Evet. Mahkemece çağrılan tanığa, Adalet Bakanlığının her yıl hazırladığı tarifeye göre kaybettiği zamanla orantılı bir ücret ödenir; seyahat etmek zorunda kalan tanığın yol, konaklama ve beslenme giderleri de karşılanır (HMK m.265). Güncel tutarlar tarifeden kontrol edilmelidir.
Özet
- Davada taraf olmayan herkes tanık olabilir; eşler tanık olamaz (HMK m.240/1).
- Akrabalar tanık olabilir; tanıklıktan çekinme hakları vardır ve hâkim bunu hatırlatır (HMK m.247, m.248).
- Tanık listesinde vakıa ile tanıkların adı, soyadı ve adresi yer almalı; ikinci liste verilemez (HMK m.240/2).
- Tanıklar yeminle ve ayrı ayrı dinlenir; vekiller doğrudan, taraflar hâkim aracılığıyla soru sorar (HMK m.152, m.258, m.261).
- Görgüye dayalı ve somut beyanlar güçlüdür; duyuma dayalı beyan tek başına yeterli görülmez (HMK m.198, TMK m.184).
- Gelmeyen tanık zorla getirilir; yalan tanıklık suçtur (HMK m.245, TCK m.272).
Tanık delilinin gücü; doğru tanığın seçilmesine, listenin süresinde ve eksiksiz verilmesine ve beyanların diğer delillerle desteklenmesine bağlı olduğundan, dava açılmadan önce hangi olayın hangi tanıkla ispatlanacağının planlanması önem taşır. Dural Hukuk, çekişmeli boşanma, nafaka, velayet ve tazminat davaları konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk