Deneme süresinde işten çıkarma konusunun kısa cevabı şudur: İş sözleşmesine bir deneme süresi yazılmışsa, bu süre içinde işveren de işçi de sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden feshedebilir (4857 sayılı İş Kanunu m.15). Bu nedenle deneme süresinde işten çıkarılan işçi kural olarak kıdem tazminatı, ihbar tazminatı veya işe iade talep edemez. Ancak çalıştığı günlerin ücreti, fazla çalışma ücreti ve sigorta kaydı gibi hakları saklıdır; işveren bunları ödemek ve yerine getirmek zorundadır.
Deneme süresi işverene sınırsız bir serbestlik de tanımaz. Kanuna göre süre en çok iki ay olabilir, sözleşmede açıkça kararlaştırılmamışsa deneme süresinden söz edilemez ve fesih cinsiyet, gebelik veya din gibi ayrımcı bir nedene dayanıyorsa işçi tazminat isteyebilir. Bu yazıda deneme süresinin şartları, deneme süresinde işten çıkarmanın nasıl yapıldığı, işçinin hangi haklarının korunduğu, tazminat istenebilecek istisnai hâller ve deneme süresi bittikten sonra neyin değiştiği anlatılmaktadır.
Deneme Süresi Nedir, En Fazla Kaç Ay Olabilir?
Deneme süresi, tarafların birbirini tanıması için iş ilişkisinin başında öngörülen ve bu süre içinde sözleşmenin kolayca sona erdirilebildiği dönemdir. İş Kanunu'nun 15. maddesine göre taraflar iş sözleşmesine bir deneme kaydı koyduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir; ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.
| Durum | Sonuç |
| Sözleşmede deneme kaydı yok | Deneme süresi uygulanmaz; fesihte genel kurallar geçerlidir. |
| Sözleşmede iki aya kadar deneme süresi var | Bu süre içinde bildirimsiz ve tazminatsız fesih mümkündür. |
| Sözleşmede iki aydan uzun süre yazılmış (toplu iş sözleşmesi yok) | Uygulamada iki ayı aşan kısım geçersiz sayılır; ikinci aydan sonra genel kurallar uygulanır. |
| Toplu iş sözleşmesiyle uzatılmış | En çok dört aya kadar geçerlidir. |
Deneme süresinin varlığını, buna dayanan taraf ispat eder. Bu nedenle deneme kaydının imzalı iş sözleşmesinde veya ayrı bir yazılı belgede açıkça yer alması önemlidir. Aynı işverende aynı işi daha önce yapmış bir işçiye yeniden deneme süresi konulması da uygulamada dürüstlük kuralı bakımından tartışma yaratabilir.
Deneme Süresinde İşten Çıkarma Nasıl Yapılır?
Deneme süresi içinde yapılan fesih için kanun özel bir şekil veya gerekçe öngörmez. Uygulamadaki temel kurallar şunlardır:
- Bildirim süresi yok: İşveren işçiye ihbar süresi tanımak zorunda değildir; işçi de istifa ederken ihbar süresine uymak zorunda değildir.
- Gerekçe ve savunma gerekmez: İş güvencesi hükümleri en az altı aylık kıdem aradığından, deneme süresindeki fesihte geçerli neden gösterilmesi veya savunma alınması gerekmez.
- Fesih süre içinde yapılmalı: Fesih bildiriminin deneme süresi dolmadan karşı tarafa ulaşması gerekir. Süre dolduktan sonra yapılan fesihlerde ihbar süresi gibi genel kurallar uygulanır.
- Yazılı bildirim önerilir: Kanun yazılı şekil aramasa da fesih tarihinin ispatı için yazılı bildirim yapılması ve bir örneğinin saklanması yararlıdır.
İşveren, işten ayrılışı SGK'ya bildirirken deneme süresinde işverence fesih için 01, işçinin deneme süresinde ayrılması için 02 numaralı çıkış kodunu kullanır. Bu kodlarla ayrılanlara İŞKUR uygulamasında kural olarak işsizlik ödeneği bağlanmamaktadır.
Deneme Süresinde İşten Çıkarılan İşçinin Hakları
İş Kanunu'nun 15. maddesi, deneme süresinde fesih hâlinde işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer haklarının saklı olduğunu açıkça belirtir. Aşağıdaki tablo genel durumu gösterir:
| Hak | Deneme süresinde fesihte | Açıklama |
| Çalışılan günlerin ücreti | Ödenir | Ay tamamlanmasa da çalışılan gün kadar ücret ödenir. |
| Fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücreti | Ödenir | Deneme süresinde yapılan çalışmalar da kanuni zamlarıyla ödenir. |
| Kıdem tazminatı | Ödenmez | En az bir yıllık kıdem şartı gerçekleşmez. |
| İhbar tazminatı | Ödenmez | Kanun bildirimsiz feshe izin verir. |
| İşe iade | İstenemez | İş güvencesi için en az altı aylık kıdem gerekir. |
| Yıllık izin ücreti | Kural olarak doğmaz | Yıllık izne hak kazanmak için bir yıllık çalışma gerekir. |
| Ayrımcılık tazminatı | Şartları varsa istenebilir | Fesih ayrımcı bir nedene dayanıyorsa (İş Kanunu m.5). |
| İşsizlik ödeneği | Kural olarak bağlanmaz | Deneme süresi fesih kodları ödenek hakkı doğuran nedenler arasında değildir. |
Ücretin ödenmemesi veya eksik ödenmesi hâlinde işçi, ücret alacağı için arabulucuya başvurabilir; arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açabilir. İşten ayrılan işçinin genel olarak hangi haklara sahip olduğu için İşten Çıkarılan İşçinin Hakları Nelerdir? yazımıza bakabilirsiniz.
Deneme Süresinde de Sigorta Zorunludur
Uygulamada sık karşılaşılan hatalardan biri, deneme süresinde işçinin sigortasız çalıştırılmasıdır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na göre işveren, çalıştırmaya başladığı kişiyi işe başlamadan önce SGK'ya bildirmek zorundadır ve deneme süresi bu yükümlülüğün istisnası değildir. Deneme süresinde de ücret, asgari ücretin altında olamaz.
Sigortası işe başladığı gün başlatılmayan işçi, durumu e-Devlet üzerinden hizmet dökümünü kontrol ederek tespit edebilir. Sigortasız geçen süreler için şikâyet ve hizmet tespit davası yolları hakkında Sigortasız Çalışan İşçinin Hakları Nelerdir? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Tazminat İstenebilecek İstisnai Hâller
Deneme süresindeki fesih hakkı geniş olsa da kanunun ayrımcılık yasağı bu dönemde de uygulanır. İş Kanunu'nun 5. maddesine göre iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz; işveren cinsiyet veya gebelik nedeniyle de farklı işlem yapamaz.
- Ayrımcılık tazminatı: Fesih bu nedenlerden birine dayanıyorsa işçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat ile yoksun bırakıldığı hakları isteyebilir.
- Gebelik: Hamile olduğunu bildirdikten kısa süre sonra deneme süresi gerekçesiyle çıkarılan işçi, bu tazminatı gündeme getirebilir.
- Sendika üyeliği: Sendikaya üye olduğu için işten çıkarılan işçinin, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'ndaki sendikal tazminat hükümlerine dayanması mümkündür.
Ayrımcılığı ispat yükü kural olarak işçidedir. Ancak işçi bir ihlalin varlığı ihtimalini güçlü biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda, işveren böyle bir ihlalin bulunmadığını ispat etmek zorunda kalır (İş Kanunu m.5). Bu nedenle mesajlar, e-postalar, tanıklar ve fesihten hemen önceki gelişmeleri gösteren belgeler önem taşır. Hamile işçilerin genel olarak korunması için Hamile İşçi İşten Çıkarılabilir mi? yazımıza bakabilirsiniz.
Deneme Süresi Dolduktan Sonra Neler Değişir?
Deneme süresi fesih olmadan sona ererse iş ilişkisi olağan şekilde devam eder ve deneme süresinde geçen günler kaybolmaz. Bu dönem, işçinin kıdemine baştan itibaren eklenir:
- İhbar süresi: Deneme süresi bittikten sonra belirsiz süreli sözleşmeyi feshetmek isteyen taraf, kıdeme göre değişen bildirim sürelerine uymak zorundadır (İş Kanunu m.17).
- İş güvencesi: Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde altı aylık kıdem hesabına deneme süresi de dahildir.
- Kıdem tazminatı: Bir yıllık süre işe başlama tarihinden itibaren hesaplanır; deneme süresi ayrıca düşülmez.
- Yıllık izin: Deneme süresi de dahil olmak üzere en az bir yıl çalışan işçi yıllık ücretli izne hak kazanır.
Sık Sorulan Sorular
Deneme süresinde işten çıkarılan işçi tazminat alır mı?
Kural olarak hayır. Deneme süresinde fesih bildirimsiz ve tazminatsız yapılabildiğinden kıdem ve ihbar tazminatı doğmaz. Ancak fesih ayrımcı bir nedene dayanıyorsa ayrımcılık tazminatı istenebilir.
Deneme süresi 3 ay olabilir mi?
Bireysel iş sözleşmesiyle deneme süresi en çok iki ay olabilir. Üç veya dört aylık bir deneme süresi ancak toplu iş sözleşmesiyle kararlaştırılabilir.
Deneme süresinde işten çıkarılırsam maaşımı alabilir miyim?
Evet. Çalıştığınız günlerin ücreti ile varsa fazla çalışma ve tatil ücretleri ödenmek zorundadır. Ay tamamlanmamış olsa da çalışılan gün sayısı kadar ücret talep edebilirsiniz.
Deneme süresinde işten çıkarılan işçi işsizlik maaşı alabilir mi?
Deneme süresinde işverence feshi gösteren 01 numaralı çıkış koduyla ayrılanlara İŞKUR uygulamasında kural olarak işsizlik ödeneği bağlanmamaktadır. Fesih gerçekte deneme süresi dışında yapılmışsa kodun düzeltilmesi gündeme gelebilir.
Deneme süresinde istifa eden işçi ihbar süresine uymak zorunda mı?
Hayır. Deneme süresi içinde işçi de sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden feshedebilir ve işverene ihbar tazminatı ödemez.
Deneme süresinde hamile olduğum için çıkarıldım, ne yapabilirim?
Fesih gebelik nedenine dayanıyorsa İş Kanunu'nun 5. maddesine göre dört aya kadar ücret tutarında tazminat ve yoksun bırakıldığınız hakları isteyebilirsiniz. Hamileliği bildirdiğiniz tarihi ve fesih sürecini gösteren belgeleri saklamanız önerilir.
Özet
- Deneme süresi bireysel sözleşmeyle en çok iki ay, toplu iş sözleşmesiyle en çok dört ay olabilir (İş Kanunu m.15).
- Deneme süresinde taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız feshedebilir; kıdem, ihbar ve işe iade hakkı doğmaz.
- Çalışılan günlerin ücreti, fazla çalışma ve tatil ücretleri her durumda ödenir (İş Kanunu m.15/2).
- Deneme süresinde de işçinin işe başlamadan önce SGK'ya bildirilmesi zorunludur.
- Ayrımcı nedene dayanan fesihte dört aya kadar ücret tutarında tazminat istenebilir (İş Kanunu m.5).
- Deneme süresi işçinin kıdemine dahildir; süre bittikten sonra genel fesih kuralları uygulanır.
Deneme süresinin geçerli kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı, feshin süresi içinde yapılıp yapılmadığı ve gerçek fesih nedeni, işçinin haklarını doğrudan etkilediğinden her olayın ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Dural Hukuk, iş sözleşmesinin feshi, işçilik alacakları ve ayrımcılık tazminatı konularında işçi ve işverenlere destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk