Gizlilik sözleşmesi (NDA) nasıl hazırlanır sorusunun kısa cevabı şudur: İyi bir gizlilik sözleşmesi; tarafları ve bilginin hangi amaçla paylaşıldığını, neyin gizli bilgi sayılacağını, gizlilik yükümlülüğünün istisnalarını, bilgiye kimlerin erişebileceğini, yükümlülüğün ne kadar süreceğini, sözleşme sona erince bilgilerin iadesini veya imhasını, ihlal hâlinde cezai şart ve tazminatı, uygulanacak hukuk ile yetkili mahkeme veya tahkimi açıkça düzenler. Türk hukukunda gizlilik sözleşmesi için özel bir şekil şartı yoktur; ancak ispat kolaylığı için yazılı yapılması ve şirketi temsile yetkili kişilerce imzalanması önerilir.
Gizlilik sözleşmesi, ticari sırlara kanunun sağladığı korumayı tamamlar. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) haksız rekabet hükümleri ve Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 239. maddesi sırların ifşasına karşı genel bir koruma sağlar; sözleşme ise korunan bilginin kapsamını netleştirir ve cezai şartla zararın ispatını kolaylaştırır. Bununla birlikte aşırı geniş yasaklar veya çalışan aleyhine tek taraflı cezai şartlar geçersizlik riski taşır. Bu yazıda gizlilik sözleşmesinin ne zaman gerektiği, bulunması gereken temel maddeler, cezai şartın nasıl belirleneceği, çalışanlarla yapılan sözleşmelerin özellikleri ve ihlal hâlinde başvurulabilecek yollar anlatılmaktadır.
Gizlilik Sözleşmesi (NDA) Nedir, Ne Zaman Gerekir?
Gizlilik sözleşmesi (İngilizce kısaltmasıyla NDA, Non-Disclosure Agreement), taraflardan birinin veya her ikisinin paylaştığı bilgileri gizli tutma ve yalnızca kararlaştırılan amaç için kullanma yükümlülüğü getiren sözleşmedir. Yalnızca bir taraf bilgi paylaşıyorsa tek taraflı, iki taraf da bilgi paylaşıyorsa karşılıklı gizlilik sözleşmesi yapılır.
Yatırımcı görüşmeleri, şirket satın alma öncesi inceleme, bayilik görüşmeleri, yazılım veya ürün geliştirme işbirlikleri, tedarikçi ve danışman ilişkileri ile çalışanlarla kurulan iş ilişkileri en sık kullanım alanlarıdır.
Türk hukukunda ticari sırrı tüm alanlar için tanımlayan genel bir kanun hükmü bulunmadığından, uyuşmazlık çıktığında hangi bilginin korunduğu çoğu zaman tartışma konusu olur. Gizlilik sözleşmesi bu belirsizliği azaltır. Ticari sırrın kanuni korunması için ticari sır nedir, hukuken nasıl korunur yazımıza da bakabilirsiniz.
Gizlilik Sözleşmesinde Bulunması Gereken Temel Maddeler
| Madde | Ne düzenlenir? | Dikkat edilecek nokta |
| Taraflar ve amaç | Unvan, adres, bilginin hangi görüşme veya proje için paylaşıldığı | Amaç dar yazılırsa amaç dışı kullanım daha kolay ispatlanır |
| Gizli bilginin tanımı | Yazılı, sözlü ve elektronik bilgiler; müşteri listeleri, fiyatlar, formüller, kaynak kod, iş planları | "Her türlü bilgi" gibi sınırsız ifadeler yerine örnekli ve belirlenebilir tanım |
| İstisnalar | Kamuya açık, önceden bilinen, üçüncü kişiden hukuka uygun alınan, bağımsız geliştirilen bilgiler | Mahkeme veya kamu kurumu talebiyle açıklama hâlinde karşı tarafa önceden bildirim |
| Erişim ve kullanım | Bilgiye yalnızca bilmesi gereken çalışan ve danışmanların erişmesi | Bu kişilerin aynı yükümlülüğe bağlanması ve tarafın onlardan sorumlu tutulması |
| Süre | Sözleşmenin süresi ve sona erdikten sonra devam eden gizlilik süresi | Ticari sırlar için sır niteliği devam ettiği sürece koruma öngörülebilir |
| İade ve imha | Talep üzerine veya sona ermede belgelerin iadesi, dijital kopyaların silinmesi | İmhanın yazılı olarak teyit edilmesi |
| Cezai şart ve tazminat | İhlal başına veya toplam ceza tutarı, aşan zararın talep hakkı | Cezanın ödenmesinin gizlilik yükümlülüğünü sona erdirmeyeceği |
| Hukuk, yetki, bildirim | Uygulanacak hukuk, yetkili mahkeme veya tahkim, bildirim adresleri | Yetki sözleşmesi kural olarak yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir (HMK m.17) |
Bunlara ek olarak sözleşmede, bilgi paylaşımının herhangi bir lisans veya fikrî mülkiyet hakkı devri anlamına gelmediği, kişisel veri içeren bilgilerin 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na uygun işleneceği ve gerektiğinde ihtiyati tedbir talep etme hakkının saklı olduğu belirtilmelidir. Tacirler arasında temerrüt ve fesih bildirimlerinin noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılması gerektiğini de unutmayın (TTK m.18/3).
Gizli Bilgi Tanımı ve İstisnalar Nasıl Yazılmalı?
Gizli bilgi tanımı, sözleşmenin en kritik maddesidir. Tanım çok dar yazılırsa önemli bilgiler korumanın dışında kalır; çok geniş yazılırsa karşı tarafın olağan ticari faaliyetini engelleyecek ölçüde belirsizleşir. Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı sözleşme hükümleri kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.27); bir kişinin ekonomik faaliyetini makul olmayan ölçüde kısıtlayan hükümler bu açıdan tartışılabilir.
- Örnekli tanım kullanın: "Teknik çizimler, üretim reçeteleri, müşteri ve tedarikçi listeleri, fiyat ve maliyet bilgileri, yazılım kaynak kodları" gibi somut kategoriler sayın.
- Sözlü bilgiyi kayda alın: Toplantıda sözlü paylaşılan bilgilerin belirli bir süre içinde yazıyla teyit edileceğini düzenleyin.
- İşaretleme kuralını netleştirin: Yalnızca "gizli" ibaresi taşıyan belgelerin mi, yoksa niteliği gereği gizli olan tüm bilgilerin mi korunacağını açıkça yazın.
- İstisnaları dengeli yazın: Kamuya açık hâle gelen bilgi, karşı tarafın kusuru olmadan açıklanmış olmalıdır; aksi hâlde ihlalle kamuya yayılan bilgi istisnadan yararlanamaz.
Gizlilik Sözleşmesinde Cezai Şart Nasıl Belirlenir?
Cezai şart, ihlal hâlinde ödenecek tutarın önceden belirlenmesidir ve gizlilik sözleşmelerinin en etkili aracıdır. TBK'nın 179-182. maddeleri şu kuralları öngörür:
- İfa veya ceza: Sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça alacaklı ya borcun ifasını ya da cezayı isteyebilir (TBK m.179/1). Bu nedenle gizlilik sözleşmesine "cezanın ödenmesi, gizlilik yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz" hükmü konulmalıdır.
- Zarar şartı yok: Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ödenmesi gerekir (TBK m.180/1). Zararın ispatı güç olduğundan bu kural önemli bir avantajdır.
- Aşan zarar: Zarar ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusurunu ispat ederek aşan kısmı da isteyebilir (TBK m.180/2).
- Miktar ve indirim: Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler; hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182). Ancak tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırı olduğu iddiasıyla cezanın indirilmesini isteyemez (TTK m.22). Uygulamada tacir için bile borçluyu ekonomik yıkıma sürükleyecek bir cezanın ahlaka aykırılık yönünden tartışılabileceği kabul edilmektedir.
- Asıl borcun geçerliliği: Asıl gizlilik yükümlülüğü geçersizse ceza da istenemez (TBK m.182/2).
Pratikte cezanın paylaşılan bilginin değeriyle orantılı, "her bir ihlal için" mi yoksa toplam olarak mı uygulanacağı açık ve gerektiğinde bir üst sınırla belirlenmesi, uyuşmazlık riskini azaltır.
Çalışanlar ve Danışmanlarla Gizlilik Sözleşmesi
İşçi, iş gördüğü sırada öğrendiği üretim ve iş sırları gibi bilgileri hizmet ilişkisi devam ettiği sürece kendi yararına kullanamaz ve başkalarına açıklayamaz; işverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde bu yükümlülük iş ilişkisi sona erdikten sonra da devam eder (TBK m.396/4). Çalışanla yapılan gizlilik sözleşmesi bu yükümlülüğü somutlaştırır ve hangi bilgilerin korunduğunu gösterir.
- Cezai şart dengesi: Hizmet sözleşmelerine yalnızca işçi aleyhine konulan cezai şart geçersizdir (TBK m.420/1). Çalışanla yapılan gizlilik sözleşmesinde tek taraflı ceza öngörülmesi bu nedenle risklidir.
- Gizlilik ile rekabet yasağı farklıdır: Ayrılan çalışanın rakip işletmede çalışmasını yasaklamak bir rekabet yasağıdır; yazılı olması, yer, zaman ve iş türü bakımından sınırlı olması ve süresinin özel durumlar dışında iki yılı aşmaması gerekir (TBK m.444-445). Bu tür bir yasak gizlilik maddesinin içine saklanmamalı, ayrıca ve açıkça düzenlenmelidir.
- Danışman ve tedarikçiler: Bilgiyi alan şirket, bilgiyi kendi çalışanlarına veya alt yüklenicilerine verdiğinde onların fiillerinden de sorumlu tutulabilir (TBK m.116). Sözleşmede bu kişilerin de yazılı gizlilik taahhüdü vermesi şart koşulmalıdır.
Gizlilik Sözleşmesi İhlal Edilirse Ne Yapılabilir?
İhlal hâlinde birden fazla hukuki yol birlikte değerlendirilebilir:
- Sözleşmeye aykırılık: Cezai şart istenir; zarar ceza tutarını aşıyorsa aşan kısım için borçlunun kusurunun ispatı gerekir (TBK m.180/2). Cezai şart yoksa borca aykırılık nedeniyle tazminat istenebilir; borçlu kusursuz olduğunu ispat edemedikçe zarardan sorumludur (TBK m.112).
- Haksız rekabet: Gizlice veya hukuka aykırı şekilde öğrenilen üretim ve iş sırlarını değerlendirmek veya başkalarına bildirmek haksız rekabettir (TTK m.55/1-d). Tespit, men, durumun ortadan kaldırılması ve tazminat davası açılabilir (TTK m.56); mahkemeden ihtiyati tedbir istenebilir (TTK m.61). Bu davalar, hakkın doğduğunu öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde doğumundan itibaren üç yıl içinde zamanaşımına uğrar; fiil daha uzun zamanaşımına tabi bir suçsa o süre uygulanır (TTK m.60).
- Ceza hukuku: Görevi veya mesleği gereği öğrendiği ticari sırrı yetkisiz kişilere veren veya ifşa eden kişi, şikâyet üzerine bir yıldan üç yıla kadar hapis ve adli para cezasıyla cezalandırılır (TCK m.239). Kasten işlenen haksız rekabet fiilleri de şikâyet üzerine cezalandırılabilir (TTK m.62).
- Arabuluculuk: Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse (örneğin taraflar tacirse veya talep haksız rekabete dayanıyorsa), cezai şart veya tazminat için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A).
Haksız rekabetin hangi davranışları kapsadığını haksız rekabet nedir, hangi davranışlar haksız rekabettir yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Adım Adım Gizlilik Sözleşmesi Hazırlama
- Bilgiyi, amacı ve tipi belirleyin: Hangi bilgilerin hangi proje için paylaşılacağını ve sözleşmenin tek taraflı mı karşılıklı mı olacağını netleştirin.
- Güvenlik önlemlerini ekleyin: Şifreli paylaşım, erişim kaydı tutulan dosya alanları ve "bilmesi gereken" ilkesini düzenleyin.
- Tanım, süre ve cezai şartı yazın: Örnekli tanım, dengeli istisnalar, iade-imha usulü ve orantılı bir cezai şart oluşturun.
- Uyuşmazlık çözümünü seçin: Uygulanacak hukuku, yetkili mahkemeyi veya tahkimi ve bildirim adreslerini kararlaştırın.
- Bilgi paylaşımından önce imzalayın: Şirketi temsile yetkili kişinin imzasını imza sirküleriyle kontrol edin. Güvenli elektronik imza, elle atılan imzayla aynı hukuki sonucu doğurur (5070 sayılı Kanun m.5).
Sık Sorulan Sorular
Gizlilik sözleşmesinin noterde yapılması zorunlu mu?
Hayır. Kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmelerin geçerliliği bir şekle bağlı değildir (TBK m.12). Ancak ispat kolaylığı için gizlilik sözleşmesinin yazılı yapılması ve yetkili kişilerce ıslak veya güvenli elektronik imzayla imzalanması önerilir.
Gizlilik sözleşmesi ne kadar süreli olmalıdır?
Kanunda genel bir süre sınırı yoktur. Uygulamada görüşme veya iş ilişkisi süresince ve sona ermesinden sonra belirli bir süre (örneğin birkaç yıl) gizlilik öngörülür; ticari sırlar için sır niteliği devam ettiği sürece koruma kararlaştırılabilir. Süre, bilginin niteliğiyle orantılı olmalıdır.
Gizlilik sözleşmesindeki cezai şart indirilebilir mi?
Hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirebilir (TBK m.182). Borçlu tacirse aşırılık iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22); bu nedenle şirketler arasında ceza tutarının baştan makul belirlenmesi önemlidir.
NDA imzalanmadan paylaşılan bilgiler korunur mu?
Korunabilir. Sırların hukuka aykırı şekilde ifşası haksız rekabet (TTK m.55) ve belirli hâllerde suç (TCK m.239) oluşturabilir. Ancak sözleşme yoksa bilginin gizli olduğunu, karşı tarafın bunu bildiğini ve zararınızı ispat etmek daha zordur.
Gizlilik sözleşmesi ihlalinde dava açmadan önce arabulucuya gitmek gerekir mi?
Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse (örneğin taraflar tacirse veya talep haksız rekabete dayanıyorsa) ve cezai şart ya da tazminat gibi bir para alacağı isteniyorsa, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A). İhlalin durdurulması gibi para dışındaki talepler ve acil ihtiyati tedbir istemleri ayrıca değerlendirilir.
Çalışana imzalatılan gizlilik sözleşmesi geçerli midir?
Geçerlidir; işçinin sır saklama yükümlülüğü zaten kanundan doğar (TBK m.396). Ancak yalnızca işçi aleyhine konulan cezai şart geçersizdir (TBK m.420) ve rekabet yasağı niteliğindeki hükümler TBK m.444-445'teki sınırlara uygun olmalıdır.
Özet
- Gizlilik sözleşmesi taraflar, amaç, gizli bilgi tanımı, istisnalar, erişim, süre, iade-imha, cezai şart ve uyuşmazlık çözümünü düzenlemelidir.
- Şekil şartı yoktur, ancak yazılı yapılması ve yetkili kişilerce imzalanması ispat için önemlidir (TBK m.12).
- Cezai şart zarar ispatı gerektirmez; cezanın ödenmesinin gizlilik yükümlülüğünü sona erdirmeyeceği yazılmalıdır (TBK m.179-180).
- Hâkim aşırı cezayı indirebilir, ancak tacir borçlu indirim isteyemez (TBK m.182, TTK m.22).
- Çalışanlarla yapılan sözleşmelerde yalnızca işçi aleyhine cezai şart geçersizdir; rekabet yasağı ayrıca düzenlenmelidir (TBK m.420, m.444-445).
- İhlalde sözleşmesel tazminat, haksız rekabet davası, ihtiyati tedbir ve şikâyet yolu birlikte değerlendirilebilir (TBK m.112, TTK m.55-62, TCK m.239).
Gizlilik sözleşmesinin kapsamı, paylaşılan bilginin niteliğine, tarafların tacir olup olmadığına ve ilişkinin türüne göre değiştiği için hazır metinler yerine somut ihtiyaca göre hazırlanması gerekir. Dural Hukuk, gizlilik sözleşmesi hazırlanması ve incelenmesi, ticari sırların korunması, haksız rekabet ve sözleşme ihlali uyuşmazlıkları konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk