İnsani ikamet izni sorusunun kısa cevabı şudur: İnsani ikamet izni; çocuğun yüksek yararı söz konusu olduğunda, hakkında sınır dışı etme veya giriş yasağı kararı bulunan yabancının Türkiye'den çıkışı yaptırılamadığında ya da ayrılması makul veya mümkün görülmediğinde ve Kanun'da sayılan diğer istisnai hâllerde, diğer ikamet izinlerinin şartları aranmadan verilebilen bir izindir. İzin, Göç İdaresi'nin onayı alınarak valiliklerce ve Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı olarak verilir ve uzatılabilir (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.46).
Bu izin bir hak olarak değil, idarenin takdirine bağlı bir istisna olarak düzenlenmiştir. Ayrıca uzun dönem ikamet iznine geçiş sağlamaz ve insani ikamet izniyle geçen süreler ikamet sürelerinin hesabına katılmaz. Bu yazıda insani ikamet izninin hangi hâllerde verildiği, başvuru süreci, iznin sağladığı imkânlar ve sınırları, iptal ve uzatmama sebepleri ile ret hâlinde başvurulabilecek yollar anlatılmaktadır.
İnsani İkamet İzni Nedir?
YUKK m.30'da sayılan altı ikamet izni türünden biri olan insani ikamet izni, kısa dönem, aile veya öğrenci ikamet izni alamayan ancak Türkiye'de kalması zorunlu ya da insani açıdan gerekli görülen yabancılar için öngörülmüş istisnai bir izindir. Kanun, bu izin verilirken "diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartların aranmayacağını" açıkça belirtir. Bu nedenle geçim kaynağı, sağlık sigortası veya kalış amacına uygun belge gibi şartların eksikliği tek başına engel oluşturmaz.
Diğer ikamet izni türleri ve genel şartlar için Türkiye'de oturma izni (ikamet tezkeresi) şartları yazımıza bakabilirsiniz.
İnsani İkamet İzni Şartları: Hangi Hâllerde Verilir? (YUKK m.46)
İnsani ikamet izni ancak Kanun'da sayılan hâllerden biri bulunduğunda gündeme gelir:
| Kanundaki hâl | Açıklama ve örnek |
| Çocuğun yüksek yararı (m.46/1-a) | Çocuğun Türkiye'deki bakım, eğitim veya tedavi düzeninin bozulmasının yararına aykırı olacağı durumlar |
| Çıkışı yaptırılamayan yabancılar (m.46/1-b) | Hakkında sınır dışı etme veya giriş yasağı kararı bulunduğu hâlde Türkiye'den çıkışı yaptırılamayan ya da ayrılması makul veya mümkün görülmeyen kişiler |
| Sınır dışı edilemeyecek yabancılar (m.46/1-c) | YUKK m.55 gereği hakkında sınır dışı etme kararı alınmayanlar: ülkesinde ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muamele riski bulunanlar; ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar; tedavisi süren ve ülkesinde tedavi imkânı bulunmayan ağır hastalar; destek sürecindeki insan ticareti mağdurları; tedavisi tamamlanana kadar şiddet mağdurları |
| Yargı yoluna başvurulması (m.46/1-ç) | Sınır dışı etme kararına (m.53), kabul edilemez başvuru kararına (m.72) veya başvurunun geri çekilmiş sayılmasına (m.77) karşı dava açılması |
| Geri gönderme işlemlerinin sürmesi (m.46/1-d) | Başvuru sahibinin ilk iltica ülkesine veya güvenli üçüncü ülkeye geri gönderilmesi işlemleri devam ettiği sürece |
| Acil nedenler ve ülke menfaati (m.46/1-e) | Girişine ve kalmasına izin verilmesi gereken yabancının, engel bir durum nedeniyle diğer izinlerden birini alamaması |
| Olağanüstü durumlar (m.46/1-f) | İdarenin takdirine bırakılmış genel hâl |
Tablodaki hâllerden birinin bulunması izni otomatik olarak sağlamaz; Kanun "verilebilir" ifadesini kullanır. Bu nedenle başvuruda somut durumun belgelerle ve ayrıntılı biçimde ortaya konması belirleyicidir.
İnsani İkamet İzni Başvurusu Nasıl Yapılır?
İnsani ikamet izni, Türkiye içinden valiliklere yapılabilen başvurular arasında sayılmıştır (YUKK m.22/1-d). Uygulama Yönetmeliği'ne göre insani ikamet izni işlemleri Göç İdaresi'nin veya valiliğin talebi üzerine başlatılır (Yön. m.44/1). Bu nedenle uygulamada yabancı veya avukatı, il göç idaresi müdürlüğüne gerekçeli bir dilekçeyle başvurarak valiliğin süreci başlatmasını talep eder. Süreç genel olarak şöyle ilerler:
- Gerekçenin belirlenmesi: Durumun m.46'daki hâllerden hangisine girdiği tespit edilir.
- Belgelerin toplanması: Kimlik veya seyahat belgesi (varsa), sağlık kurulu raporu, çocuğun okul veya tedavi kayıtları, açılan davaya ilişkin belgeler, seyahat belgesi temin edilemediğini gösteren yazışmalar gibi gerekçeyi destekleyen belgeler hazırlanır.
- Dilekçe ile başvuru: Gerekçe ve belgeler il göç idaresi müdürlüğüne sunulur.
- Onay: Valilik değerlendirmesinin ardından Göç İdaresi'nin onayı alınır; izin Bakanlıkça belirlenen süreyle verilir.
- Adres kaydı: İzin alan yabancı, iznin veriliş tarihinden itibaren en geç yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmak zorundadır (YUKK m.46/2).
Harç: İnsani ikamet izinleri Harçlar Kanunu hükümlerine tabidir. Ancak insani ikamet izni şartları oluştuğunda, daha önceki ikamet ihlali nedeniyle hesaplanan harcın ödenmemiş olması iznin verilmesine engel değildir (Yön. m.44/6). Güncel harç ve kart bedeli tutarları başvuru öncesinde Göç İdaresi'nin resmî duyurularından kontrol edilmelidir.
İnsani İkamet İzninin Sağladığı İmkânlar ve Sınırları
İnsani ikamet izni Türkiye'de yasal olarak kalmayı sağlar; ancak diğer izinlere göre bazı önemli sınırlamaları vardır:
| Konu | İnsani ikamet izninde durum | Dayanak |
| Diğer izne geçiş | İzin süresi içinde şartlarını taşıdığı diğer ikamet izinlerine başvurabilir; uzun dönem ikamet izni hariç | Yön. m.44/3 |
| Uzun dönem ikamet izni | Geçiş hakkı tanınmaz | YUKK m.42/2; Yön. m.26/8 |
| Süre hesabı | İnsani ikamet izniyle geçen süreler Kanun'daki ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılmaz | Yön. m.44/4 |
| Öğrenim | Öğrenci ikamet izni koşulları oluşursa öğrenci iznine geçmeden de bu iznin sağladığı haklardan yararlanabilir | Yön. m.26/7 |
| Çalışma | İkamet izni tek başına çalışma hakkı vermez; çalışma izni ayrıca alınmalıdır | 6735 s. Uluslararası İşgücü Kanunu |
Süre hesabına katılmama kuralı, Türkiye'de uzun süre kalmayı planlayanlar için önemlidir. Şartları oluştuğunda aile, öğrenci veya kısa dönem ikamet iznine geçmek, ileride uzun dönem ikamet izni için gereken sürenin işlemeye başlaması bakımından değerlendirilmelidir.
İnsani İkamet İzni Ne Zaman İptal Edilir veya Uzatılmaz?
İnsani ikamet izni, iznin verilmesini zorunlu kılan şartlar ortadan kalktığında Bakanlığın onayı alınarak valiliklerce iptal edilir ve uzatılmaz (YUKK m.47). Örneğin tedavinin tamamlanması, sınır dışı etme kararına karşı açılan davanın sonuçlanması veya seyahat belgesinin temin edilerek çıkışın mümkün hâle gelmesi bu sonuca yol açabilir.
- Resen değerlendirme: Valilik, izin süresi içinde şartların devam edip etmediğini kendiliğinden değerlendirerek Bakanlığa bilgi verir (Yön. m.44/2).
- Önceden bildirim: İptal veya uzatmama kararı, ikamet izni süresi bitmeden en geç on beş gün önce yabancıya bildirilir (Yön. m.44/2).
- Tebliğ: Karar yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir (Yön. m.44/7).
- Yeni amaca geçiş: İznin dayanağı sona erdiği hâlde Türkiye'de kalmaya devam edecek yabancı, gerekçenin sona erdiği tarihten itibaren on gün içinde yeni kalış amacına uygun ikamet izni için valiliğe başvurmalıdır (Yön. m.26/1).
Yabancı eşe bağlı olarak verilen izinlerdeki ret ve iptal süreçleri farklı kurallara tabidir; bu konu için aile ikamet izni reddedildi: yabancı eş için itiraz ve dava yolu yazımızı inceleyebilirsiniz.
Ret, İptal veya Uzatmama Kararına Karşı Ne Yapılabilir?
İnsani ikamet izni talebinin reddi, iznin iptali veya uzatılmaması idari işlemdir ve yargı denetimine tabidir:
- İdari dava: Kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (2577 sayılı İYUK m.7).
- Yürütmenin durdurulması: Kararın uygulanması telafisi güç veya imkânsız zararlara yol açacaksa ve işlem açıkça hukuka aykırıysa yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m.27).
- İdareye başvuru: Dava süresi içinde idareye başvurmak süreyi durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (İYUK m.11).
- Sınır dışı etme kararı: İptalin ardından sınır dışı etme kararı alınırsa bu karara karşı süre tebliğden itibaren yalnızca yedi gündür (YUKK m.53/3).
Sık Sorulan Sorular
İnsani ikamet izni kimlere verilir?
Çocuğun yüksek yararının bulunduğu durumlarda, sınır dışı etme veya giriş yasağına rağmen çıkışı yaptırılamayan yabancılara, YUKK m.55 nedeniyle sınır dışı edilemeyenlere, belirli kararlara karşı dava açanlara ve Kanun'da sayılan diğer istisnai hâllerde bulunanlara verilebilir (YUKK m.46).
İnsani ikamet izni için geçim belgesi veya sağlık sigortası şart mı?
Kanun, insani ikamet izninde diğer ikamet izinlerindeki şartların aranmayacağını öngörür (m.46/1). Bu nedenle bu belgelerin eksikliği tek başına engel değildir; ancak başvurunun dayandığı insani gerekçenin belgelerle ortaya konması gerekir.
İnsani ikamet izni ile uzun dönem ikamet iznine geçilebilir mi?
Geçilemez. İnsani ikamet izni sahiplerine uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanınmamıştır ve bu izinle geçen süreler ikamet sürelerinin hesabına katılmaz (YUKK m.42/2; Yön. m.44/4).
İnsani ikamet izni olan yabancı çalışabilir mi?
İnsani ikamet izni tek başına çalışma hakkı vermez. Çalışmak için 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu çerçevesinde çalışma izni alınması gerekir; çalışma izni olmadan çalışmak sınır dışı etme sebebidir (YUKK m.54/1-ğ).
Ödenmemiş ikamet ihlali harcı insani ikamet izni almaya engel mi?
Engel değildir. İnsani ikamet izni şartları oluştuğunda, daha önceki ikamet ihlali nedeniyle hesaplanan harcın ödenmemiş olması iznin verilmesine engel teşkil etmez (Yön. m.44/6).
İnsani ikamet izni reddedilirse ne yapılabilir?
Ret kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7). Aynı süre içinde, şartlarını taşıyorsanız başka bir ikamet izni türüne başvurmak da değerlendirilmelidir.
Özet
- İnsani ikamet izni, diğer ikamet izni şartları aranmadan Göç İdaresi onayıyla valiliklerce verilebilen istisnai bir izindir (YUKK m.46/1).
- Çocuğun yüksek yararı, çıkışı yaptırılamayan veya sınır dışı edilemeyen yabancılar ve belirli dava süreçleri başlıca hâllerdir (YUKK m.46/1, m.55).
- İzin alan yabancı yirmi iş günü içinde adres kaydı yaptırmalıdır (YUKK m.46/2).
- Uzun dönem ikamet iznine geçiş yoktur ve süreler ikamet hesabına katılmaz (YUKK m.42/2; Yön. m.44/4).
- Şartlar ortadan kalkınca izin iptal edilir veya uzatılmaz; karar süre bitiminden en az on beş gün önce bildirilir (YUKK m.47; Yön. m.44/2).
- Ret, iptal veya uzatmama kararına karşı tebliğden itibaren 60 gün içinde dava açılabilir (İYUK m.7).
İnsani ikamet izninde sonuç, insani gerekçenin ne kadar somut ve belgeli ortaya konduğuna ve iznin dayanağı sona erdiğinde zamanında başka bir izne geçilip geçilmediğine bağlı olduğundan sürecin baştan planlanması önemlidir. Dural Hukuk, ikamet izni başvuruları, ret, iptal ve uzatmama kararlarına karşı idari başvuru ve dava süreçleri konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk