Pay sahipleri sözleşmesi, bir şirketin ortaklarının kendi aralarındaki ilişkiyi, payların devrini, yönetime katılımı ve ortaklıktan ayrılma koşullarını esas sözleşmenin ötesinde düzenleyen özel hukuk sözleşmesidir. Neden gerekli olduğu sorusunun kısa cevabı şudur: Türk Ticaret Kanunu ve esas sözleşme; yeni yatırımcı girişi, ortaklardan birinin ayrılmak istemesi, eşit paylı ortaklıkta kilitlenme veya kurucunun şirketten kopması gibi kritik konuları ya hiç düzenlemez ya da yalnızca genel kurallar koyar. Pay sahipleri sözleşmesi bu boşlukları, sorun çıkmadan önce ve taraflarca öngörülebilir biçimde doldurur.
Bununla birlikte pay sahipleri sözleşmesi yalnızca imzalayan ortakları bağlar; şirket ve üçüncü kişiler bakımından esas sözleşme belirleyicidir. Bu nedenle iki belgenin birlikte ve uyumlu hazırlanması gerekir. Bu yazıda pay sahipleri sözleşmesinin hukuki niteliği, esas sözleşmeden farkı, sözleşmede bulunması önerilen temel maddeler, limited şirketlerde şekil şartı, ihlal hâlinde başvurulabilecek yollar ve hazırlık aşamasında dikkat edilecek noktalar anlatılmaktadır.
Pay Sahipleri Sözleşmesi Nedir?
Pay sahipleri sözleşmesi (ortaklar arası sözleşme, uluslararası uygulamada "shareholders' agreement") kanunda ayrıca düzenlenmiş bir sözleşme türü değildir. Dayanağı, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 26. maddesindeki sözleşme özgürlüğüdür: Taraflar, kanunun öngördüğü sınırlar içinde sözleşmenin içeriğini serbestçe belirleyebilir. Sınırı ise TBK m.27 çizer; emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür.
Uygulamada bu sözleşme en çok şu anlarda gündeme gelir: şirket kurulurken, yeni bir yatırımcı ortaklığa katılırken, aile şirketlerinde yönetim yeni kuşağa geçerken ve bir ortağın payını satmak istediği dönemlerde. Anonim şirketlerde "pay sahipleri sözleşmesi", limited şirketlerde ise çoğunlukla "ortaklar arası sözleşme" adı kullanılır; işlevleri aynıdır.
Esas Sözleşme ile Pay Sahipleri Sözleşmesi Arasındaki Fark
Esas sözleşme (limited şirketlerde şirket sözleşmesi) şirketin anayasasıdır; ticaret siciline tescil ve ilan edilir, herkes için geçerlidir. Pay sahipleri sözleşmesi ise taraflar arasında kalan, çoğu zaman gizli tutulan bir borç sözleşmesidir. Esas sözleşmenin nasıl hazırlanacağını Şirket Sözleşmesi Nasıl Hazırlanır? yazımızda ele aldık.
| Konu | Esas sözleşme | Pay sahipleri sözleşmesi |
| Kimi bağlar? | Şirketi, tüm ortakları ve sonradan ortak olanları | Yalnızca imzalayan tarafları |
| Aleniyet | Tescil ve ilan edilir | Kural olarak gizlidir |
| Değişiklik | Genel kurul kararı ve tescil gerekir | Tarafların sözleşmede kararlaştırdığı usulle |
| İçerik serbestisi | Anonim şirkette kanunun açıkça izin verdiği ölçüde (TTK m.340) | TBK m.27 sınırları içinde geniş serbesti |
| Aykırılığın sonucu | Aykırı genel kurul kararı iptal edilebilir (TTK m.445, m.622) | Tazminat, sözleşme cezası, ifa davası |
Bu farkın pratik sonucu şudur: Pay sahipleri sözleşmesine aykırı, ancak kanuna ve esas sözleşmeye uygun bir genel kurul kararı kural olarak geçerli kalır; zarar gören ortak ancak sözleşmeyi ihlal eden diğer ortağa karşı hak arayabilir. Bu nedenle şirkete karşı da ileri sürülmesi istenen kurallar, kanunun izin verdiği ölçüde esas sözleşmeye de yazılmalıdır.
Pay Sahipleri Sözleşmesi Neden Gerekli?
Ortaklar arasında ilişkiler iyiyken sözleşme gereksiz görünebilir; ancak uyuşmazlıklar çoğunlukla öngörülmeyen bir olayla başlar. Kanundaki genel çözümler ise uzun ve maliyetli olabilir. Örneğin limited şirkette ortaklıktan çıkma, kural olarak sözleşmede çıkma hakkı yoksa haklı sebebe dayalı bir mahkeme kararını gerektirir (TTK m.638). Pay sahipleri sözleşmesinin önlemeye çalıştığı tipik sorunlar şunlardır:
- Kilitlenme: Yüzde elli paylı iki ortak anlaşamadığında genel kurul ve yönetim karar alamaz hâle gelir.
- Ortağın ayrılmak istemesi: Payın kime, hangi fiyatla ve hangi sürede satılabileceği belirsiz kalır.
- Yatırımcı girişi: Sermaye artırımında kurucuların payı sulanır, yönetim dengesi değişir.
- Kurucunun şirketten kopması: İşi bırakan kurucunun payını elinde tutmaya devam etmesi şirketi zorlayabilir.
- Ölüm, boşanma ve icra: Pay mirasçılara, mal rejimi tasfiyesiyle eşe veya cebri icrayla üçüncü kişiye geçebilir (TTK m.596).
Sözleşmede Bulunması Gereken Temel Maddeler
Her şirketin ihtiyacı farklıdır; ancak iyi hazırlanmış bir pay sahipleri sözleşmesinde genellikle şu maddeler yer alır:
| Madde | Ne sağlar? |
| Önalım ve önerilmeye muhatap olma hakkı | Payını satmak isteyen ortağın önce diğer ortaklara teklif etmesini sağlar. |
| Birlikte satış hakkı (tag-along) | Çoğunluk payını satarken azınlığın da aynı şartlarla satış yapabilmesini güvenceye alır. |
| Birlikte satma yükümlülüğü (drag-along) | Belirli bir çoğunluk şirketi satmaya karar verdiğinde azınlığın da payını satmasını zorunlu kılar. |
| Devir yasağı süresi (lock-up) | Belirli bir süre pay devrini yasaklayarak ortaklık yapısını korur. |
| Alım ve satım opsiyonları | Belirli olaylarda (ayrılma, ihlal, ölüm) payın önceden belirlenen yöntemle alınmasını veya satılmasını sağlar. |
| Kilitlenme çözüm mekanizması | Anlaşmazlıkta arabuluculuk, bağımsız uzman veya karşılıklı teklif usulüyle çıkış yolu öngörür. |
| Yönetim ve önemli kararlar | Müdür veya yönetim kurulu üyesi atama hakkı ile belirli kararlarda nitelikli çoğunluk ya da veto öngörür. |
Bunlara ek olarak kâr dağıtım politikası, ortakların bilgi alma ve raporlama hakları, gizlilik ve rekabet yasağı, kurucu paylarının zamana yayılarak kazanılması (vesting), iyi niyetli ve kötü niyetli ayrılan ortak ayrımı, sözleşme cezası ve uyuşmazlık çözümü (mahkeme, tahkim veya arabuluculuk) maddeleri de sık kullanılır. Rekabet yasağı süre, yer ve konu bakımından ölçülü kurulmalıdır; kişinin ekonomik özgürlüğünü aşırı sınırlayan taahhütler geçersizlik riski taşır (TMK m.23).
Limited Şirketlerde Şekil Şartı ve Esas Sözleşmeyle Uyum
Limited şirketlerde dikkat edilmesi gereken iki önemli kural vardır. Birincisi şekil şartıdır: TTK m.595'e göre esas sermaye payının devri ve devir borcunu doğuran işlemler yazılı yapılır ve tarafların imzaları noterce onanır. Ortaklar arası sözleşmedeki alım ve satım opsiyonları veya birlikte satma yükümlülüğü gibi hükümler pay devri borcu doğurduğundan, imzaların noterde onaylanmaması bu hükümlerin geçerliliğini tartışmalı hâle getirir. İkincisi esas sözleşmeyle uyumdur: TTK m.577'ye göre önalım, önerilmeye muhatap olma, geri alım ve alım hakları, belirli ortaklara veto hakkı, sözleşme cezası ve kanundan ayrılan rekabet yasağı gibi kayıtlar ancak şirket sözleşmesinde öngörülürse bağlayıcı olur.
Limited şirkette pay devri, aksi öngörülmedikçe genel kurulun onayına da bağlıdır (TTK m.595). Ortaklar arası sözleşme bu onayı ortadan kaldıramaz; bu nedenle sözleşmeye, tarafların gerekli genel kurul kararlarında belirli yönde oy kullanma taahhüdü eklenir. Anonim şirketlerde ise nama yazılı payların devrinin şirket onayına bağlanması ve onayın hangi sebeplerle reddedilebileceği esas sözleşmeyle düzenlenir (TTK m.492, m.493). Devir işleminin adımları için Limited Şirket Hisse Devri Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Sözleşmeye Aykırılık Hâlinde Ne Olur?
Pay sahipleri sözleşmesini ihlal eden ortağa karşı başvurulabilecek başlıca yollar şunlardır:
- Tazminat: Sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan zararın giderilmesi istenebilir (TBK m.112).
- Sözleşme cezası: Zararın ispatı zor olduğundan sözleşmede ceza koşulu kararlaştırılır (TBK m.179 vd.). Tacir sıfatını taşıyan borçlu, cezanın fahiş olduğu gerekçesiyle indirilmesini isteyemez (TTK m.22).
- Aynen ifa ve tedbir: Oy kullanma veya pay devri taahhüdünün yerine getirilmesi dava yoluyla istenebilir; acil durumlarda ihtiyati tedbir talep edilebilir.
- Opsiyonların işletilmesi: Sözleşme, ağır ihlal hâlinde ihlal eden ortağın payını belirli bir fiyattan satın alma hakkı tanıyabilir.
Uyuşmazlıkların hangi yolla çözüleceği de önceden belirlenmelidir. Tahkim tercih edilecekse tahkim şartı yazılı olmalı, tahkim yeri, kurum ve dil açıkça gösterilmelidir.
Hazırlarken Dikkat Edilecek Noktalar
- Hedefleri belirleyin: Ortakların sermaye, emek ve yönetim beklentilerini yazılı hâle getirin.
- Esas sözleşmeyle birlikte hazırlayın: Şirkete karşı geçerli olması gereken kuralları esas sözleşmeye de koyun; iki belge arasında çelişki bırakmayın.
- Değerleme yöntemini önceden kararlaştırın: Opsiyon ve ayrılma hâllerinde payın değerinin hangi yöntemle ve kim tarafından belirleneceği yazılmalıdır.
- Şekil şartına uyun: Limited şirkette pay devri borcu doğuran hükümler için noter onayını ihmal etmeyin.
- Yeni ortakları bağlayın: Payı devralan veya sermaye artırımıyla gelen kişinin sözleşmeye katılma beyanı imzalaması şartını koyun.
- Vergisel sonuçları kontrol edin: Sözleşmede belirli bir para tutarı yer alıyorsa damga vergisi doğabilir; güncel oran ve istisnalar kontrol edilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Pay sahipleri sözleşmesi noterde yapılmak zorunda mı?
Kural olarak özel bir şekil şartı yoktur; ispat için yazılı yapılması önerilir. Ancak limited şirketlerde pay devri borcu doğuran hükümler içeriyorsa TTK m.595 uyarınca imzaların noterce onaylanması gerekir. Taşınmaz devri gibi başka şekil şartlarına tabi taahhütler varsa onların şekline de uyulmalıdır.
Pay sahipleri sözleşmesi şirketi bağlar mı?
Hayır. Sözleşme yalnızca imzalayan tarafları bağlar. Şirket de taraf olarak imzalasa bile, kanunun emredici hükümlerine ve esas sözleşmeye aykırı düzenlemeler şirket organlarının kararlarını geçersiz kılmaz. Şirkete karşı da geçerli olması istenen kurallar esas sözleşmeye yazılmalıdır.
Pay sahipleri sözleşmesi ile esas sözleşme çelişirse hangisi uygulanır?
Şirket ve genel kurul kararları bakımından esas sözleşme uygulanır. Ortaklar arasındaki ilişkide ise pay sahipleri sözleşmesi borç doğurur; esas sözleşmeye uygun davranan ancak ortaklar arası sözleşmeyi ihlal eden ortak, diğer ortaklara karşı tazminat veya sözleşme cezasıyla sorumlu olabilir.
Limited şirkette ortaklar arası sözleşme yapılabilir mi?
Evet. Limited şirket ortakları da aralarında pay devri, yönetim ve çıkış koşullarını düzenleyen bir sözleşme yapabilir. Ancak önalım, alım hakkı, veto ve sözleşme cezası gibi kayıtların şirkete karşı bağlayıcı olması için şirket sözleşmesinde de yer alması gerekir (TTK m.577).
Yeni ortak pay sahipleri sözleşmesine nasıl dahil olur?
Sözleşme kendiliğinden yeni ortağa geçmez. Bu nedenle sözleşmeye, pay devri veya sermaye artırımıyla ortak olan kişinin mevcut sözleşmeye katıldığını gösteren bir beyan imzalaması şartı konur. Bu beyan imzalanmadan devre onay verilmeyeceği de kararlaştırılabilir.
Pay sahipleri sözleşmesi ne zaman yapılmalı?
En uygun zaman şirket kurulurken veya yeni bir ortak ya da yatırımcı katılırken, yani ilişkiler henüz iyiyken yapılmasıdır. Uyuşmazlık çıktıktan sonra tarafları ortak bir metinde buluşturmak çok daha zordur.
Özet
- Pay sahipleri sözleşmesi, ortaklar arasındaki ilişkiyi esas sözleşmenin ötesinde düzenleyen ve sözleşme özgürlüğüne dayanan bir borç sözleşmesidir (TBK m.26, m.27).
- Sözleşme yalnızca taraflarını bağlar; şirkete karşı geçerli olması istenen kurallar esas sözleşmeye de yazılmalıdır (TTK m.340, m.577).
- Önalım, birlikte satış, birlikte satma, devir yasağı, opsiyonlar ve kilitlenme çözümü temel maddelerdir.
- Limited şirkette pay devri borcu doğuran hükümler yazılı yapılmalı ve imzalar noterce onaylanmalıdır (TTK m.595).
- İhlalde tazminat, sözleşme cezası ve ifa davası gündeme gelir; tacir borçlu cezanın indirilmesini isteyemez (TBK m.179, TTK m.22).
- Sözleşmenin, ortaklar arasında uyuşmazlık çıkmadan önce hazırlanması önerilir.
Pay sahipleri sözleşmesinin değeri, şirketin yapısına ve ortakların beklentilerine göre kurulmasına ve esas sözleşmeyle uyumuna bağlı olduğundan, hazır şablonlar yerine somut duruma göre hazırlanması gerekir. Dural Hukuk, pay sahipleri ve ortaklar arası sözleşmelerin hazırlanması, esas sözleşme değişiklikleri ve ortaklar arasındaki uyuşmazlıklar konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk