Vasi tayini nasıl yapılır sorusunun kısa cevabı şudur: Yaşlı anne veya babası akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kendi işlerini göremeyen ya da sürekli bakıma muhtaç hâle gelen kişi, ebeveyninin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine başvurarak onun kısıtlanmasını ve bir vasi atanmasını isteyebilir. Mahkeme, akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verir (Türk Medeni Kanunu m.405, m.409). Vasi olarak kural olarak eş veya yakın hısımlardan uygun olan biri atanır.
Yaşlılık tek başına kısıtlama sebebi değildir; yaşlı kişi işlerini yönetemediğini düşünüyorsa kendi isteğiyle de kısıtlanmasını talep edebilir. Ayrıca her durumda kısıtlama gerekmeyebilir; yasal danışman veya kayyım atanması gibi daha hafif önlemler de vardır. Bu yazıda kısıtlama sebepleri, vasi tayini başvurusunun adımları, kimin vasi olabileceği, vasinin yetkileri ve izin alması gereken işlemler, alternatif yollar ve kısıtlamanın kaldırılması anlatılmaktadır.
Kısıtlama ve Vasi Tayini Nedir?
Kısıtlama, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla sınırlanmasıdır. Fiil ehliyeti, kişinin kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilmesidir. Kısıtlanan kişiye vesayet makamı tarafından bir vasi atanır ve vasi, kısıtlıyı hukuki işlemlerinde temsil eder (TMK m.448). Vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı ise asliye hukuk mahkemesidir (TMK m.397).
Kısıtlama kararı olmasa bile ayırt etme gücünü kaybetmiş bir kişinin yaptığı işlemler kural olarak hukuki sonuç doğurmaz. Ancak bunun sonradan ispatı zordur; bu nedenle ebeveynin ayırt etme gücünün azaldığı fark edildiğinde zaman kaybetmeden harekete geçmek, malvarlığını korumak bakımından önemlidir. Kısıtlama kararı kesinleşince kısıtlının yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan edilir; kısıtlama, iyiniyetli üçüncü kişileri ilandan önce etkilemez (TMK m.410).
Yaşlı Anne veya Baba Hangi Sebeplerle Kısıtlanır?
Türk Medeni Kanunu kısıtlama sebeplerini sınırlı olarak sayar. Yaşlı ebeveynler bakımından en sık karşılaşılan iki yol şunlardır:
| Kısıtlama sebebi | Şartlar | Usul |
| Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK m.405) | Kişinin bu sebeple işlerini görememesi, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyması veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokması | Resmî sağlık kurulu raporu zorunludur; hâkim raporu göz önünde tutarak kişiyi dinleyebilir (TMK m.409/2) |
| Kendi isteği (TMK m.408) | Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat etmesi | Kişi dinlenmeden kısıtlanamaz (TMK m.409/1) |
| Savurganlık, bağımlılık, kötü yönetim (TMK m.406) | Kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi | Kişi dinlenmeden kısıtlanamaz (TMK m.409/1) |
Uygulamada yaşlı ebeveynler için açılan kısıtlama davaları çoğunlukla ileri düzey bunama gibi durumların akıl zayıflığı kapsamında değerlendirilmesine dayanır. Hangi tıbbi durumun kısıtlamayı gerektirdiğine hâkim, sağlık kurulu raporu ve dosyadaki diğer bilgilere göre karar verir.
Vasi Tayini Nasıl Yapılır? Adım Adım Başvuru
Uygulamada "kısıtlama davası" veya "vasi tayini davası" olarak anılan süreç, genellikle şu adımlarla ilerler:
- Yetkili mahkemeyi belirleyin: Başvuru, kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapılır (TMK m.411). Ebeveyn başka bir şehirde yaşıyorsa onun yerleşim yerindeki mahkeme yetkilidir.
- Başvuru dilekçesini hazırlayın: Dilekçede ebeveynin durumu, kısıtlamayı gerektiren sebep, vasi olarak önerilen kişi ve varsa acil önlem ihtiyacı açıkça yazılır. Başvuruyu uygulamada çoğunlukla eş, çocuklar veya diğer yakınlar yapar; mahkeme kendisine yapılan bildirim üzerine re'sen de harekete geçebilir.
- Belgeleri ekleyin: Nüfus kayıt örneği, varsa hastane epikriz raporları ve doktor raporları, ilaç kullanımına ilişkin belgeler ile vasi adayının kimlik bilgileri sunulur. Mahkeme diğer yakınların görüşünü de isteyebilir.
- Sağlık kurulu raporunu aldırın: Mahkeme, kişinin resmî sağlık kurulu raporu almak üzere yetkili bir hastaneye sevkine karar verir. Ebeveyn yatağa bağlı veya hastaneye gidemeyecek durumdaysa bu durum mahkemeye belgeleriyle bildirilmelidir.
- Dinleme ve karar: Hâkim raporu değerlendirir, gerekirse kısıtlanması istenen kişiyi dinler ve kısıtlama ile vasi atanmasına karar verir. Kararın kesinleşmesinden sonra ilan yapılır ve vasi görevine başlar.
Harç ve gider avansı tutarları güncel tarifeye göre değiştiğinden adliyeden kontrol edilmelidir. Sürecin uzunluğu çoğunlukla sağlık kurulu raporunun ne kadar sürede alındığına bağlıdır. Acil durumlarda vesayet makamı, vasi atanmasından önce de gerekli önlemleri alabilir; özellikle kısıtlanması istenen kişinin fiil ehliyetini geçici olarak kaldırıp ona bir temsilci atayabilir (TMK m.420).
Vasi Kim Olabilir?
Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan ergin bir kişiyi vasi olarak atar (TMK m.413). Atamada şu kurallar dikkate alınır:
- Eş ve yakın hısımların önceliği: Haklı sebepler engel olmadıkça vesayet altına alınacak kişinin eşi veya yakın hısımlarından biri öncelikle atanır; yerleşim yerlerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler göz önünde tutulur (TMK m.414).
- Kişinin kendi tercihi: Haklı sebepler engel olmadıkça vesayet altına alınacak kişinin gösterdiği kimse vasi olarak atanır (TMK m.415).
- Birden çok vasi: Gerektiğinde, birlikte veya ayrı yetkilerle çalışmak üzere birden çok vasi atanabilir; örneğin bir kardeş bakım işlerini, diğeri mal yönetimini üstlenebilir (TMK m.413/2).
- Vasi olamayacaklar: Kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar ve menfaati vesayet altındaki kişinin menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar vasi olamaz (TMK m.418).
- Vasilikten kaçınma: Altmış yaşını doldurmuş olanlar veya sürekli hastalığı nedeniyle bu görevi güçlükle yapabilecek olanlar gibi kişiler vasiliği kabul etmeyebilir (TMK m.417). Yaşlı eş bu nedenle görevi bir çocuğa bırakabilir.
Vasi kural olarak iki yıl için atanır ve vesayet makamı bu süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir (TMK m.456). Vasi, vesayet altındaki kişinin malvarlığından, bu mümkün değilse Hazineden karşılanmak üzere ücret isteyebilir (TMK m.457).
Vasinin Yetkileri ve İzin Gereken İşlemler
Vasi, ebeveynin malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetmek, hesap tutmak ve hesabı vesayet makamının belirlediği tarihlerde, her hâlde yılda bir kez mahkemeye sunmakla yükümlüdür (TMK m.454). Önemli işlerde vesayet altındaki kişinin görüşü de olanak ölçüsünde alınır (TMK m.450). Vasi her işlemi tek başına yapamaz:
| İzin türü | Örnek işlemler |
| Vesayet makamının (sulh hukuk mahkemesi) izni (TMK m.462) | Taşınmaz alımı, satımı veya ipotek edilmesi; ödünç verme ve alma; dava açma ve sulh olma; mirasın paylaştırılması; kişinin bir bakım veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi; yerleşim yerinin değiştirilmesi |
| Vesayet makamından sonra denetim makamının (asliye hukuk mahkemesi) izni (TMK m.463) | Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, mirasın kabulü veya reddi, işletmenin devralınması veya tasfiyesi, vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme yapılması |
| Hiç yapılamayan işlemler (TMK m.449) | Vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak |
Taşınmaz satışı yalnızca vesayet altındaki kişinin menfaati gerektiriyorsa mümkündür ve kural olarak açık artırmayla yapılır. 12. Yargı Paketi olarak bilinen 7589 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik uyarınca 31 Ekim 2026'dan itibaren bu açık artırmalar Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemine (UYAP) entegre elektronik satış portalında yapılmaktadır; ihale, vesayet makamının ihale gününden itibaren on gün içinde vereceği onamayla tamamlanır (TMK m.444). Bu tarihten önce ilanı yapılmış açık artırmalara eski usul uygulanır.
Ebeveyne borçlu bir terekeden miras kalması gibi durumlarda mirasın reddi de denetim makamının iznine bağlıdır. Mirasçıların borçlardan hangi hâllerde sorumlu olduğu miras bırakanın borçlarından kim sorumludur yazısında anlatılmıştır. Ailenin her ilgili üyesi vasinin eylem ve işlemlerine karşı vesayet makamına şikâyette bulunabilir; vesayet makamının kararlarına karşı tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir (TMK m.461).
Kısıtlama Yerine Başvurulabilecek Yollar
Kısıtlama, kişinin fiil ehliyetini sınırlayan ağır bir önlemdir. Mahkeme, durumun ağırlığına göre daha hafif önlemlerle yetinebilir:
- Yasal danışman: Kısıtlama için yeterli sebep bulunmamakla birlikte korunma gerekiyorsa, dava açma, taşınmaz satışı, ödünç alma ve kefil olma gibi işlerde görüşü alınmak üzere yasal danışman atanabilir (TMK m.429).
- Temsil kayyımı: Ergin bir kişi hastalık gibi bir sebeple ivedi bir işini kendisi göremiyor veya temsilci atayamıyorsa belirli bir iş için kayyım atanabilir (TMK m.426). Kayyım atanması kişinin fiil ehliyetini etkilemez (TMK m.458).
- Yönetim kayyımı ve isteğe bağlı kayyım: Kişi malvarlığını yönetmekten yoksunsa yönetim kayyımı, isteğe bağlı kısıtlama sebebi varsa kendi isteğiyle kayyım atanabilir (TMK m.427, m.428).
- Noter vekâletnamesi: Ebeveyn henüz ayırt etme gücüne sahipken güvendiği bir yakınına vekâlet verebilir. Ancak vekâlet, sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça vekâlet verenin ehliyetini kaybetmesiyle kendiliğinden sona erer (Türk Borçlar Kanunu m.513). Noterler de uygulamada ileri yaştaki kişilerden sağlık raporu isteyebilmektedir.
Ayırt etme gücü yerinde değilken yapılan işlemler ileride miras uyuşmazlıklarına da yol açabilir. Bu tür işlemlerin akıbeti için vasiyetnamenin iptali davası yazısına bakabilirsiniz.
Kısıtlama Nasıl Kaldırılır?
Vesayeti gerektiren sebep ortadan kalkarsa vesayet makamı vesayetin sona ermesine karar verir; kısıtlı ve ilgililerden her biri bunu isteyebilir (TMK m.472). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlanan kişi üzerindeki vesayet ise ancak kısıtlama sebebinin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi hâlinde kaldırılabilir (TMK m.474). Kısıtlama ilan edilmişse kaldırılması da ilan olunur (TMK m.473).
Sık Sorulan Sorular
Vasi tayini için hangi belgeler gerekir?
Başvuru dilekçesi, kısıtlanması istenen kişinin nüfus kayıt örneği, varsa hastane ve doktor raporları ile vasi adayının kimlik bilgileri genellikle yeterlidir. Kısıtlama için asıl belirleyici belge, mahkemenin sevkiyle alınan resmî sağlık kurulu raporudur. Mahkeme gerekli görürse ek belge veya diğer yakınların görüşünü isteyebilir.
Yaşlı annem hastaneye gidemiyor, sağlık kurulu raporu nasıl alınır?
Bu durum başvuru dilekçesinde ve mevcut raporlarla mahkemeye bildirilmelidir. Mahkeme, kişinin durumuna göre muayenenin ve dinlemenin nasıl yapılacağını belirler. Uygulama mahkemeden mahkemeye farklılaşabileceğinden dosyayı açan sulh hukuk mahkemesiyle iletişimde kalmak önemlidir.
Kardeşler vasi olmak için anlaşamazsa ne olur?
Mahkeme, vesayet altına alınacak kişinin menfaatine en uygun kişiyi seçer. Eşin ve yakın hısımların önceliği, kişinin kendi tercihi, yerleşim yerlerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler dikkate alınır (TMK m.414, m.415). Gerekirse görev paylaşımıyla birden çok vasi atanabilir.
Vasi, yaşlı anne veya babanın evini satabilir mi?
Vasi taşınmazı tek başına satamaz. Satış ancak vesayet altındaki kişinin menfaati gerektiriyorsa ve vesayet makamının talimatıyla mümkündür; kural olarak elektronik ortamda açık artırmayla yapılır ve vesayet makamının onamasıyla tamamlanır (TMK m.444, m.462).
Vasi tayini kararı ne kadar sürede çıkar?
Kesin bir süre vermek mümkün değildir. Süre büyük ölçüde sağlık kurulu raporunun alınma süresine, tebligatlara ve mahkemenin iş yüküne bağlıdır. Acil bir durum varsa mahkemeden geçici önlem alınmasını istemek mümkündür (TMK m.420).
Vasi emekli maaşını ve banka hesaplarını yönetebilir mi?
Evet, vasi kısıtlıyı hukuki işlemlerinde temsil ettiği için gelirlerini ve hesaplarını vesayet kararı çerçevesinde yönetir. Ancak bu paraları yalnızca kısıtlının ihtiyaçları için kullanabilir ve her yıl mahkemeye hesap vermek zorundadır (TMK m.448, m.454).
Özet
- Vasi tayini için kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine başvurulur (TMK m.397, m.411).
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlama ancak resmî sağlık kurulu raporuyla mümkündür (TMK m.405, m.409).
- Yaşlı kişi, işlerini yönetemediğini ispat ederek kendi isteğiyle kısıtlanmayı talep edebilir (TMK m.408).
- Vasiliğe öncelikle eş veya yakın hısımlardan biri atanır; kişinin kendi tercihi de dikkate alınır (TMK m.414, m.415).
- Taşınmaz satışı, mirasın reddi ve bakım kurumuna yerleştirme gibi işlemler mahkeme iznine bağlıdır; vasi yılda bir hesap verir (TMK m.454, m.462, m.463).
- Kısıtlama yerine yasal danışman veya kayyım atanması gibi daha hafif önlemler de mümkündür (TMK m.426-429).
Hangi önlemin uygun olduğu; ebeveynin sağlık durumuna, malvarlığına ve aile içindeki ilişkilere göre değiştiğinden somut değerlendirme gerekir. Dural Hukuk, vasi tayini ve kısıtlama süreçleri, vesayet makamından izin alınması gereken işlemler ve bunlarla bağlantılı miras hukuku konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk