Çocuk görme hakkı olarak da bilinen kişisel ilişki kararına uyulmazsa ne olur sorusunun kısa cevabı şudur: Çocuğu kararlaştırılan günlerde göstermeyen veya teslim etmeyen ebeveyne karşı, çocuğun yerleşim yerindeki Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğüne başvurularak kararın uzmanlar eşliğinde yerine getirilmesi istenebilir. Teslim emrine rağmen aykırılık sürerse, bir ay içinde aile mahkemesine şikâyette bulunulur ve mahkeme üç günden on güne kadar disiplin hapsine karar verebilir. Kişisel ilişkinin ısrarla engellenmesi ayrıca velayetin değiştirilmesi sebebi de olabilir.
Önemli bir değişikliği baştan belirtmek gerekir: Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları eskiden icra daireleri aracılığıyla uygulanıyordu ve İcra ve İflas Kanunu'nun 25/a ve 341. maddeleri bu süreci düzenliyordu. 7343 sayılı Kanun'la bu maddeler yürürlükten kaldırılmış, süreç 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na taşınmıştır. İnternette hâlâ eski sisteme göre yazılmış bilgiler bulunabildiğinden dikkatli olunmalıdır. Bu yazıda çocuk görme hakkının dayanağı, karara uyulmadığında izlenecek yol, yaptırımlar ve kişisel ilişkinin sınırlandırılabileceği hâller anlatılmaktadır.
Çocuk Görme Hakkı (Kişisel İlişki) Nedir?
Kişisel ilişki, velayet kendisine bırakılmayan ebeveynin çocukla görüşme, onu belirli günlerde yanına alma ve iletişim kurma hakkıdır. Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 182. maddesine göre mahkeme boşanmaya karar verirken çocukla kişisel ilişkiyi de düzenler; TMK'nın 323. maddesine göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan ergin olmayan çocuğuyla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Yargıtay uygulamasında bu hakkın yalnızca ebeveyne değil, çocuğa da ait olduğu kabul edilir.
Uygulamada kişisel ilişki genellikle belirli hafta sonları, dini bayramların bir kısmı ve yaz tatilinin belirli bir dönemi için kurulur. TMK'nın 324. maddesine göre ana ve babadan her biri, çocuğun diğer tarafla ilişkisini zedeleyen veya eğitilmesini güçleştiren her türlü davranıştan kaçınmakla yükümlüdür. Velayetin kime verildiğine ilişkin genel kuralları boşanma davalarında çocuk velayeti kimde kalır yazımızda anlattık.
Görme Günleri Kararı Artık Nasıl Uygulanıyor?
Kişisel ilişki kurulmasına ilişkin ilam veya tedbir kararları, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 41/A ve devamı maddelerine göre Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri tarafından yerine getirilir. Müdürlüğün bulunmadığı yerlerde bu görev, Adalet Bakanlığınca belirlenen hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüklerince yürütülür.
- Başvuru yeri: Başvuru, çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe yapılır. Başka bir müdürlüğe başvurulursa dosya yetkili müdürlüğe gönderilir.
- Başvuran: Hak sahibi ebeveyn, vekâletnamesi bulunan avukatı veya gerektiğinde vasi başvurabilir.
- Uzman desteği: Teslim ve kişisel ilişki işlemleri psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı gibi uzmanlar eşliğinde yürütülür.
- Masraf: Bu işlemler harçtan muaftır; avukatlık ücreti dışındaki giderler Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
Çocuk Gösterilmezse Ne Yapılır?
Velayet sahibi ebeveyn çocuğu kararlaştırılan gün ve saatte teslim etmiyorsa izlenecek yol genel olarak şöyledir:
- İhlali belgeleyin: Teslim saatinde bulunduğunuz yeri, yazışmaları ve varsa tanıkları kayıt altına alın. Tek seferlik bir aksaklık ile süreklilik kazanan engelleme hukuken farklı değerlendirilir.
- Müdürlüğe başvurun: Kişisel ilişki kararını içeren ilam veya tedbir kararıyla çocuğun yerleşim yerindeki Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğüne başvurun.
- Teslim emri: Yükümlü ebeveyn çocuğu getirmez veya getirmeyeceğini bildirirse müdürlük kendisine teslim emri gönderir.
- Aile mahkemesine şikâyet: Teslim emrine aykırı davranılırsa, bir ay içinde işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yerdeki aile mahkemesine şikâyette bulunabilirsiniz. Mahkeme şikâyet edilenin savunmasını alarak karar verir.
- Kalıcı çözüm: Engelleme süreklilik kazanıyorsa velayetin değiştirilmesi veya kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi için aile mahkemesinde dava açmayı değerlendirin.
Kişisel İlişki Kararına Uyulmamasının Yaptırımları
5395 sayılı Kanun'un 41/F maddesi, kişisel ilişki ve çocuk teslimi kararlarına aykırılık için disiplin hapsi öngörür. Disiplin hapsi, şikâyet üzerine aile mahkemesince verilir ve kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir. Şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde dava ve ceza düşer.
| Aykırılık | Başvuru | Olası sonuç |
| Kişisel ilişki için teslim emrine uymamak veya teslimi engellemek | Bir ay içinde aile mahkemesine şikâyet | Üç günden on güne kadar disiplin hapsi (ÇKK m.41/F-2) |
| Kişisel ilişki için teslim alınan çocuğu süre sonunda belirlenen yere getirmemek | Bir ay içinde aile mahkemesine şikâyet | Üç aya kadar disiplin hapsi (ÇKK m.41/F-3) |
| Çocuğun kaçırılması veya alıkonulması niteliğindeki durumlar | Cumhuriyet başsavcılığına şikâyet | Türk Ceza Kanunu m.234 kapsamında soruşturma gündeme gelebilir |
| Kişisel ilişkinin sürekli ve ısrarlı biçimde engellenmesi | Aile mahkemesinde dava | Velayetin değiştirilmesi (TMK m.183, m.324) |
Disiplin hapsi, mevcut görüşme düzeninin işletilmesini sağlamaya yönelik bir baskı aracıdır; kararın kendisini değiştirmez. Görüşme düzeninin uzun vadede değişmesi için mahkemeden yeni bir karar alınması gerekir.
Çocuğu Görmeye Gelmeyen veya Geri Getirmeyen Ebeveyn
Kişisel ilişki kararına aykırılık yalnızca velayet sahibi ebeveynden gelmeyebilir. Çocuğu kişisel ilişki için teslim alan ebeveyn, süre bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse yukarıdaki tabloda belirtildiği gibi daha ağır bir disiplin hapsiyle karşılaşabilir. Çocuğun yurt dışına çıkarılması veya uzun süre alıkonulması gibi durumlarda ceza hukuku boyutu da gündeme gelir.
Görüşme günlerine sürekli gelmeyen ebeveyn ise kişisel ilişkiye zorlanamaz. Ancak TMK'nın 324. maddesine göre ebeveynin bu hakkı özenle kullanmaması veya çocuğa karşı ilgisiz kalması, kişisel ilişki hakkının reddedilmesine veya kaldırılmasına yol açabilir. Çocuk görüşme için hazırlanıp sürekli bekletiliyorsa, velayet sahibi ebeveyn bu durumu belgeleyerek kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesini isteyebilir.
Kişisel İlişki Ne Zaman Sınırlanır veya Kaldırılır?
TMK'nın 324. maddesine göre çocuğun huzuru tehlikeye düşerse, ebeveyn bu hakkı özenle kullanmazsa, çocuğa karşı ilgisiz kalırsa veya başkaca önemli sebepler varsa kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir. Uygulamada şu durumlar öne çıkar:
- Şiddet veya tehdit: 6284 sayılı Kanun'un 5. maddesine göre hâkim, daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kararı varsa kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına veya tümüyle kaldırılmasına karar verebilir.
- Çocuğun sağlığını veya gelişimini tehlikeye atan davranışlar: Alkol veya madde etkisinde görüşmeye gelme, çocuğu tehlikeli ortamlara götürme gibi durumlar.
- Çocuğun görüşmeyi istememesi: İdrak çağındaki çocuğun ısrarlı ve gerekçeli isteksizliği, uzman raporuyla birlikte değerlendirilerek görüşme düzeninin yeniden kurulmasına yol açabilir.
Kişisel ilişki tamamen kaldırılmadan önce genellikle daha hafif önlemler değerlendirilir: görüşmelerin gündüzle sınırlandırılması, yatılı kalmanın kaldırılması veya görüşmelerin uzman ya da refakatçi eşliğinde yapılması gibi.
Nafaka ile Görme Hakkı Arasında Bağlantı Var mı?
Hayır. İştirak nafakası ile kişisel ilişki birbirinden bağımsızdır. Nafaka ödenmiyor diye çocuğun diğer ebeveyne gösterilmemesi kişisel ilişki kararına aykırılık oluşturur; çocuğun gösterilmemesi de nafaka ödemesini durdurma gerekçesi olamaz. Her iki aykırılık için de kanunun öngördüğü ayrı yollara başvurulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Çocuğu göstermeyen ebeveyn nereye şikâyet edilir?
Önce kişisel ilişki kararıyla çocuğun yerleşim yerindeki Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğüne başvurulur. Müdürlüğün gönderdiği teslim emrine uyulmazsa, bir ay içinde müdürlüğün bulunduğu yerdeki aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir.
Çocuk görme hakkı için icra dairesine başvurulur mu?
Hayır. İcra ve İflas Kanunu'nun çocuk teslimi ve kişisel ilişkiye ilişkin 25/a ve 341. maddeleri 7343 sayılı Kanun'la yürürlükten kaldırılmıştır. Bu kararlar artık 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na göre Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerince yerine getirilir.
Çocuk diğer ebeveyne gitmek istemezse ne olur?
Teslim işlemleri uzmanlar eşliğinde yürütüldüğünden, çocuğun isteksizliği ilk aşamada uzman desteğiyle ele alınır. İsteksizlik süreklilik kazanırsa, mahkemeden çocuğun görüşü ve uzman raporu doğrultusunda kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi istenebilir. Çocuğun diğer ebeveyne karşı yönlendirildiği anlaşılırsa bu durum yönlendiren ebeveyn aleyhine değerlendirilebilir.
Kişisel ilişki kararına uymamak velayeti kaybettirir mi?
Olabilir. Velayet sahibi ebeveynin kişisel ilişkiyi sürekli ve ısrarlı biçimde engellemesi, TMK m.324'teki yükümlülüğe aykırıdır ve velayetin değiştirilmesi sebebi sayılabilir. Tek seferlik aksaklıklar ise genellikle tek başına yeterli görülmez.
Babaanne ve dede çocukla görüşebilir mi?
TMK'nın 325. maddesine göre olağanüstü durumlarda, çocuğun menfaatine uygun düştüğü takdirde kişisel ilişki kurma hakkı başka kişilere, özellikle hısımlara da tanınabilir. Bunun için aile mahkemesine başvurulması gerekir.
Görüşme sonrası çocuğu geç getirmenin bir yaptırımı var mı?
Kişisel ilişki için teslim alınan çocuğun süre bitiminde belirlenen yere getirilmemesi, şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsi gerektirebilir. Kısa ve tek seferlik gecikmeler her somut olayda ayrıca değerlendirilir; ancak tekrar eden gecikmeler belgelenmeli ve gerekirse müdürlüğe bildirilmelidir.
Özet
- Çocuk görme hakkı (kişisel ilişki) hem ebeveynin hem çocuğun hakkıdır (TMK m.182, m.323).
- Kişisel ilişki kararları artık icra dairesinde değil, Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerinde yerine getirilir (ÇKK m.41/A vd.).
- Teslim emrine aykırılıkta bir ay içinde şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi verilebilir (ÇKK m.41/F).
- Çocuğu süre sonunda geri getirmeyen ebeveyne üç aya kadar disiplin hapsi verilebilir (ÇKK m.41/F).
- Kişisel ilişkinin ısrarla engellenmesi velayet değişikliğine yol açabilir (TMK m.183, m.324).
- Çocuğun huzuru tehlikedeyse kişisel ilişki sınırlanabilir veya kaldırılabilir (TMK m.324, 6284 s.K. m.5).
Kişisel ilişki kararına uyulmaması hâlinde hangi yolun izleneceği, aykırılığın türüne, sıklığına ve çocuğun durumuna göre değiştiğinden her olayın ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Dural Hukuk, kişisel ilişki düzenlenmesi, çocuk teslimi başvuruları ve velayetin değiştirilmesi konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk