Franchise sözleşmesi nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Franchise sözleşmesi, franchise verenin markasını, iş modelini ve ticari bilgi birikimini (know-how) belirli bir bedel karşılığında ve kendi standartlarına uygun şekilde kullanması için bağımsız bir girişimciye, yani franchise alana kullandırdığı sürekli bir sözleşmedir. Türk hukukunda franchise sözleşmesini özel olarak düzenleyen bir kanun bulunmamaktadır; ilişki, Türk Borçlar Kanunu'nun genel hükümleri, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun (SMK) marka lisansına ilişkin kuralları ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde, büyük ölçüde sözleşme hükümlerine göre değerlendirilir.
Sözleşmenin merkezinde marka lisansı bulunduğundan, franchise verenin markasının gerçekten tescilli olup olmadığı ve lisansın sicile kaydı franchise alan açısından büyük önem taşır. Rekabet yasağı, bölge münhasırlığı ve fiyat kuralları ise rekabet hukukunun sınırlarına tabidir. Bu yazıda franchise sözleşmesinin hukuki niteliği, imzadan önce yapılması gereken kontroller, marka lisansına ilişkin kurallar, rekabet hukuku sınırları, sözleşmede bulunması gereken hükümler ve sözleşmenin sona ermesinin sonuçları anlatılmaktadır.
Franchise Sözleşmesinin Hukuki Niteliği
Franchise, kanunda ayrıca düzenlenmemiş, birden fazla sözleşme tipinin unsurlarını taşıyan bir sözleşmedir. Rekabet Kurumu'nun Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuzu da franchise anlaşmalarını; marka gibi fikri haklar ve know-how lisansı içeren, franchise verenin sözleşme süresince ticari ve teknik yardım sağladığı ve bunların karşılığında franchise ücreti ödenen anlaşmalar olarak tanımlar. Franchise alan, işletmesini kendi adına ve hesabına yürüten bağımsız bir tacirdir.
| Unsur | Franchise sözleşmesi | Yalnızca marka lisansı |
| Konu | Marka, iş modeli, know-how, eğitim ve sürekli destek | Markayı belirli mal veya hizmetlerde kullanma izni |
| Yeknesak işletme görünümü | Genellikle zorunludur (dekorasyon, ürün, hizmet standardı) | Sözleşmeye bağlıdır |
| Ödemeler | Giriş ücreti, satışa bağlı pay (royalty), reklam fonu katkısı | Lisans bedeli |
| Şekil | Kanunda genel bir şekil şartı yoktur; ancak marka lisansı yazılı şekle tabidir (SMK m.148/4). Bu nedenle franchise sözleşmesi yazılı yapılmalıdır. | |
Franchise Sözleşmesi İmzalamadan Önce Yapılması Gereken Kontroller
Türkiye'de franchise verenin sözleşmeden önce ayrıntılı bilgi açıklamasını zorunlu kılan özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu nedenle franchise alan adayının kontrolleri kendisinin yapması ve bilgi taleplerini yazılı iletmesi önemlidir:
- Marka tescilini doğrulayın: Markanın TÜRKPATENT kayıtlarında franchise veren adına veya ona lisans verme yetkisi tanıyan kişi adına, faaliyet konusunu kapsayan sınıflarda tescilli olup olmadığını; koruma süresini ve markaya karşı itiraz, iptal ya da hükümsüzlük süreci bulunup bulunmadığını kontrol edin. Bu araştırmanın nasıl yapılacağı için marka sorgulama nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
- Yabancı markalarda Türkiye korumasını arayın: Yurt dışı kaynaklı bir sistemde markanın Türkiye'de ulusal başvuruyla ya da Madrid Sistemi üzerinden Türkiye belirlenerek korunup korunmadığını teyit edin.
- Toplam maliyeti hesaplayın: Giriş ücreti, royalty, reklam fonu, zorunlu tedarik fiyatları, dekorasyon ve ekipman yatırımlarını birlikte değerlendirin.
- Mevcut franchise alanlarla görüşün: Destek, tedarik ve kârlılık konusundaki gerçek deneyimleri öğrenin.
- Süreleri uyumlu hâle getirin: İşyeri kira sözleşmesinin süresi ile franchise sözleşmesinin süresi ve yenileme şartları birbiriyle uyumlu olmalıdır.
Marka Lisansı: Franchise İlişkisinin Merkezi
Franchise sözleşmesi, SMK'nın 24. maddesindeki marka lisansı kurallarına tabidir. Buna göre:
- İnhisari veya inhisari olmayan lisans: Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir; franchise veren aynı bölgede başkalarına da lisans verebilir. Bölge korumasını isteyen franchise alan bunu sözleşmeye açıkça yazdırmalıdır (SMK m.24/2).
- Alt lisans: Aksi kararlaştırılmamışsa lisans alan, alt lisans veremez ve haklarını devredemez (SMK m.24/3). Bölge franchise'ı veya ana franchise (master franchise) modellerinde alt franchise verme yetkisi sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.
- Kalite denetimi: Lisans veren, ürün ve hizmet kalitesini güvence altına alacak önlemleri alır; lisans alan sözleşme şartlarına uymazsa marka sahibi tescilden doğan haklarını ona karşı da ileri sürebilir (SMK m.24/4).
- Yetki aşımı: Lisansla verilen hakları izinsiz genişletmek, örneğin izin verilmeyen yeni bir şube açmak veya markayı onaylanmamış ürünlerde kullanmak, marka hakkına tecavüz sayılabilir (SMK m.29/1-ç).
- Sicil kaydı: Lisans sicile kaydedilmezse iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (SMK m.148/5). TÜRKPATENT'in 2026 yılı lisans kayıt ücreti 9.870 TL'dir.
- Dava hakkı: İnhisari lisans alan, aksi kararlaştırılmamışsa taklitçilere karşı kendi adına dava açabilir; inhisari olmayan lisans alan ise önce marka sahibine bildirimde bulunur (SMK m.158).
Rekabet Hukuku Sınırları: Rekabet Yasağı, Bölge ve Fiyat
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi rekabeti kısıtlayan anlaşmaları yasaklar. Franchise sözleşmeleri, Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (Tebliğ No: 2002/2) kapsamında, franchise verenin ilgili pazardaki payı yüzde 30'u aşmıyorsa ve sözleşmede ağır kısıtlamalar bulunmuyorsa grup muafiyetinden yararlanabilir. Rekabet Kurumu'nun Kılavuzunda yer alan başlıca ölçütler şöyle özetlenebilir:
| Hüküm | Genel çerçeve |
| Sözleşme süresince rekabet yasağı | Franchise ağının ortak kimliğini ve itibarını korumak için gerekliyse sözleşme süresince öngörülebilir. Diğer dikey anlaşmalarda beş yılı aşan rekabet etmeme yükümlülükleri grup muafiyetinden yararlanamaz. |
| Sözleşme sonrası rekabet yasağı | İlke olarak getirilemez. Rakip mal ve hizmetlerle sınırlı olması, franchise alanın faaliyet gösterdiği tesisle sınırlı kalması ve devredilen know-how'ı korumak için zorunlu olması şartıyla en fazla bir yıl öngörülebilir. |
| Know-how gizliliği | Kamuya mal olmamış know-how'ın kullanılması ve açıklanması süresiz olarak yasaklanabilir. |
| Satış fiyatı | Sabit veya asgari satış fiyatı belirlenemez. Azami fiyat veya tavsiye fiyat, sabit ya da asgari fiyata dönüşmemek şartıyla mümkündür. |
| Bölge ve internet satışı | Başka bir franchise alanın münhasır bölgesine yönelik aktif satışlar kısıtlanabilir; pasif satışların kısıtlanması muafiyeti ortadan kaldırır. İnternet satışları genellikle pasif satış sayılır. |
Grup muafiyetinden yararlanamayan hükümler, Kanun'un 5. maddesine göre bireysel muafiyet şartlarını da taşımıyorsa geçersizlik ve idari para cezası riski doğurabilir. Bu nedenle özellikle pazar payı yüksek sistemlerde sözleşme hükümlerinin rekabet hukuku açısından ayrıca incelenmesi gerekir.
Franchise Sözleşmesinde Bulunması Gereken Hükümler
- Marka ve lisans kapsamı: Tescil numaraları, kullanılacak işaretler, lisansın inhisari olup olmadığı ve kapsadığı mal ve hizmetler.
- Bölge ve lokasyon: Faaliyet adresi, varsa münhasır bölge ve yeni şube açma şartları.
- Süre ve yenileme: Başlangıç, bitiş ve yenileme koşulları; yatırımın geri dönüş süresiyle uyumu.
- Ücretler ve raporlama: Giriş ücreti, royalty oranı ve hesaplama yöntemi, reklam fonu, ciro raporlama ve denetim hakkı.
- Know-how ve eğitim: Operasyon el kitabı, eğitim programları, gizlilik ve sözleşme sonrası kullanım yasağı.
- Tedarik ve kalite: Zorunlu tedarikçiler, ürün standartları, denetim ziyaretleri ve uygunsuzluğun sonuçları.
- Dijital varlıklar ve veriler: Alan adı, sosyal medya hesapları, müşteri verileri ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin sorumluluk paylaşımı.
- Devir ve fesih: İşletmenin devri için onay şartı, haklı fesih sebepleri, ihlali düzeltme süreleri ve sona ermenin sonuçları.
Tabela, ambalaj ve reklamlarda ® işareti veya "tescilli markadır" ibaresinin nasıl kullanılacağı da kullanım kılavuzunda düzenlenebilir. Bu işaretin hukuki önemi için Marka Hakkı Korumasından Faydalanmak İçin Ürün Üzerinde İşaret Bulunmak Zorunda mı? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sözleşme Sona Erdiğinde Ne Olur?
Sözleşmenin sona ermesiyle marka kullanma izni de sona erer. Eski franchise alanın tabela, ambalaj, menü, internet sitesi veya sosyal medya hesaplarında markayı kullanmaya devam etmesi marka hakkına tecavüz oluşturabilir; marka sahibi bu durumda tecavüzün tespiti, durdurulması, sonuçlarının ortadan kaldırılması ve tazminat gibi taleplerde bulunabilir (SMK m.29, m.149). Eldeki stokların, ekipmanın ve müşteri verilerinin akıbeti sözleşmede önceden düzenlenmelidir.
Franchise alan açısından tartışılan bir konu da denkleştirme (portföy) tazminatıdır. Türk Ticaret Kanunu'nun 122. maddesindeki denkleştirme hükmü, hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi hâlinde de uygulanır (TTK m.122/5). Münhasır bölge içeren franchise ilişkilerinde bu talebin şartlarının oluşup oluşmadığı somut olaya göre değerlendirilir. Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez ve sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir (TTK m.122/4).
Uyuşmazlık çıkarsa, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m.5/A). Marka hakkına dayanan davalarda ise görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir (SMK m.156).
Sık Sorulan Sorular
Franchise sözleşmesi noterde mi yapılmalı?
Kanunda franchise sözleşmesi için noter şartı yoktur. Ancak sözleşmedeki marka lisansı yazılı şekle tabidir (SMK m.148/4) ve lisansın TÜRKPATENT siciline kaydettirilmesi üçüncü kişilere karşı koruma için önemlidir.
Franchise verenin markası tescilli değilse ne olur?
Marka tescilli değilse başka biri aynı veya benzer işareti tescil ettirebilir ve franchise alanın kullanımı onun hakkına tecavüz sayılabilir. Bu nedenle imzadan önce tescil kontrol edilmeli ve sözleşmeye marka hakkına ilişkin güvence hükümleri konulmalıdır.
Franchise sözleşmesinde rekabet yasağı ne kadar süre olabilir?
Ağın kimliğini korumak için gerekliyse sözleşme süresince rekabet yasağı öngörülebilir. Sözleşme sonrası yasak ise kural olarak en fazla bir yıl, faaliyet gösterilen tesisle ve rakip ürünlerle sınırlı olarak ve know-how'ı korumak için zorunluysa mümkündür.
Franchise veren satış fiyatlarımı belirleyebilir mi?
Sabit veya asgari satış fiyatı belirlenemez. Azami fiyat veya tavsiye fiyat bildirilebilir; ancak bu fiyatlar baskı veya yaptırım yoluyla fiilen zorunlu fiyata dönüştürülmemelidir.
Franchise sözleşmesi bitince tabelayı kullanmaya devam edebilir miyim?
Hayır. Sözleşme sona erdikten sonra markanın kullanılması tecavüz oluşturabilir. Sözleşmede tanınan bir geçiş süresi varsa yalnızca bu süre ve şartlar içinde kullanım mümkündür.
Franchise sözleşmesi feshedilince tazminat istenebilir mi?
Haksız fesihte genel hükümlere göre zarar talep edilebilir. Münhasırlık içeren ilişkilerde ayrıca TTK m.122/5 kapsamında denkleştirme talebi gündeme gelebilir; bu talep sona ermeden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir.
Özet
- Franchise, marka, know-how ve iş modelinin bedel karşılığı kullandırıldığı, kanunda ayrıca düzenlenmemiş bir sözleşmedir.
- Sözleşmedeki marka lisansı yazılı şekle tabidir; sicile kaydedilmezse iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (SMK m.148/4-5).
- Aksi yazılmamışsa lisans inhisari değildir ve alt lisans verilemez (SMK m.24).
- Pazar payı yüzde 30'u aşmayan sistemler, ağır kısıtlama içermiyorsa grup muafiyetinden yararlanabilir (2002/2 sayılı Tebliğ).
- Sabit veya asgari satış fiyatı belirlenemez; sözleşme sonrası rekabet yasağı kural olarak en fazla bir yıldır.
- Münhasırlık içeren ilişkilerde sona ermede denkleştirme talebi bir yıl içinde ileri sürülmelidir (TTK m.122/4-5).
Franchise ilişkisi uzun süreli bir yatırım gerektirdiğinden marka kayıtlarının, ücret yapısının ve rekabet hükümlerinin imzadan önce somut olarak incelenmesi önemlidir. Dural Hukuk, franchise ve marka lisans sözleşmelerinin hazırlanması ve incelenmesi, TÜRKPATENT nezdinde marka ve lisans kayıt işlemleri ile franchise uyuşmazlıkları konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk