Sürekli iş göremezlik geliri nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Sürekli iş göremezlik geliri, iş kazası veya meslek hastalığı sonucunda meslekte kazanma gücü en az yüzde 10 oranında azalan sigortalıya Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından her ay ödenen gelirdir (5510 sayılı Kanun m.19). Tam iş göremezlik hâlinde gelir, sigortalının aylık kazancının yüzde 70'idir; kısmi iş göremezlikte ise bu tutarın kayıp oranı kadarı ödenir. Kayıp oranı devam ettiği sürece gelir kural olarak ömür boyu ödenir.
Gelirin tutarını belirleyen en önemli unsur, Kurum Sağlık Kurulunun belirlediği meslekte kazanma gücü kaybı oranıdır. Oran düşük belirlenirse gelir azalır, yüzde 10'un altında kalırsa hiç bağlanmaz; bu nedenle orana itiraz ve tespit davası yolları önemlidir. Tedavi süresince ödenen geçici iş göremezlik ödeneği ise ayrı bir haktır ve bu yazının konusu değildir. Bu yazıda sürekli iş göremezlik gelirinin şartları, meslekte kazanma gücü kaybı oranının nasıl belirlendiği, gelirin hesaplanması, oranın değişmesi, orana itiraz ve tespit davası ile işverenden istenecek tazminatla ilişkisi anlatılmaktadır.
Sürekli İş Göremezlik Geliri Kimlere Bağlanır?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 19. maddesine göre sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilmesi için şu şartlar birlikte aranır:
- İş kazası veya meslek hastalığı: Olayın Kurumca iş kazası (5510 m.13) veya meslek hastalığı (5510 m.14) olarak kabul edilmesi gerekir.
- Kalıcı kayıp: Tedavi sonunda sigortalının vücudunda kalıcı bir arıza bulunmalıdır.
- En az yüzde 10 kayıp: Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az yüzde 10 oranında azaldığı tespit edilmelidir.
Malullük veya yaşlılık aylığından farklı olarak, iş kazası ve meslek hastalığı sigortasından bağlanan gelirlerde kural olarak belirli bir prim ödeme gün sayısı aranmaz. SGK olayı iş kazası saymıyorsa önce bu niteliğin tespiti gerekir. İş kazası sonrasında SGK'dan alınabilecek ödemelerin genel çerçevesi için İş Kazasında SGK Hakları yazımıza bakabilirsiniz.
Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Nasıl Belirlenir?
Meslekte kazanma gücü kaybı oranı, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle sigortalının kendi mesleğinde kazanç sağlama gücünde meydana gelen kalıcı kaybı gösterir. Oran, yetkili hastanelerden alınan sağlık kurulu raporları ve tıbbi belgeler üzerine Kurum Sağlık Kurulu tarafından belirlenir. Değerlendirme, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'ndeki cetvellere göre yapılır; arızanın ağırlığı yanında sigortalının mesleği ve yaşı da hesaba katılır. Birden fazla arıza varsa oranlar basit toplama yoluyla değil, yönetmelikteki yönteme göre birleştirilir.
Bu oran, gündelik dilde sıkça karıştırılan diğer oranlardan farklıdır:
| Kavram | Neyi ölçer? | Sonucu |
| Meslekte kazanma gücü kaybı oranı | İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle kişinin mesleğinde kazanç sağlama gücündeki kalıcı kayıp | Yüzde 10 ve üzerinde sürekli iş göremezlik geliri (5510 m.19) |
| Çalışma gücü kaybı oranı | Hastalık veya kaza nedeni aranmaksızın genel çalışma gücündeki kayıp | Yüzde 60 ve üzerinde, sigortalılık ve prim şartlarıyla birlikte malullük aylığı (5510 m.25-26) |
| Engellilik oranı | Engelli bireylerin vergi, istihdam ve benzeri haklarına esas oran | Engellilik mevzuatındaki haklar; SGK geliri için tek başına esas alınmaz |
| Geçici iş göremezlik | Tedavi süresince çalışamama | Günlük ödenek (5510 m.18) |
Tedavi döneminde ödenen geçici iş göremezlik ödeneğinin hesabı ve ödeme zamanı için Geçici İş Göremezlik Ödeneği Nasıl Hesaplanır, Ne Zaman Yatar? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sürekli İş Göremezlik Geliri Nasıl Hesaplanır?
Gelir, sigortalının 5510 sayılı Kanun'un 17. maddesine göre belirlenen kazancı esas alınarak hesaplanır. Bu hesapta kural olarak iş kazasının meydana geldiği veya meslek hastalığının tespit edildiği tarihten önceki son 12 ay içindeki son üç ayın prime esas kazançları dikkate alınır ve bulunan günlük kazancın 30 katı aylık kazanç kabul edilir.
- Tam iş göremezlik: Meslekte kazanma gücünün tamamen kaybedilmesi hâlinde gelir, aylık kazancın yüzde 70'idir.
- Kısmi iş göremezlik: Gelir, tam iş göremezlik gelirinin kayıp oranı kadarıdır. Örneğin aylık kazancı 45.000 TL olan ve kayıp oranı yüzde 40 belirlenen sigortalı için tam gelir 31.500 TL, bağlanacak gelir ise 31.500 x 0,40 = 12.600 TL olur. Bu rakamlar yalnızca yöntemi göstermek içindir.
- Başkasının bakımına muhtaçlık: Sigortalı, günlük yaşamını başkasının sürekli bakımı olmadan sürdüremeyecek durumdaysa yüzde 70'lik oran yüzde 100 olarak uygulanır.
Gelir kural olarak geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi takip eden ay başından itibaren başlar. Bağlanan gelirler, emekli aylıklarında olduğu gibi her yıl ocak ve temmuz aylarında Kanunun 55. maddesine göre artırılır. Kesin tutarı SGK hesaplar; hesaplamada esas alınan kazançların doğru olup olmadığı tahsis yazısından kontrol edilmelidir.
Oran Değişirse, Yeni Kaza Olursa veya Çalışmaya Devam Edilirse
- Kontrol muayenesi: Kurum, gerekli gördüğünde sigortalıyı yeniden muayeneye çağırabilir. Sağlık durumu kötüleşen sigortalı da oranın yeniden belirlenmesini isteyebilir. Oran artarsa gelir yükseltilir, yüzde 10'un altına düşerse gelir kesilir.
- Yeni iş kazası veya meslek hastalığı: Sigortalı yeniden iş kazası geçirir veya meslek hastalığına yakalanırsa, önceki kayıp oranları da dikkate alınarak toplam oran üzerinden yeni bir hesaplama yapılır.
- Çalışmaya devam: Sürekli iş göremezlik geliri, sigortalının yeniden çalışmasına engel değildir; gelir alan kişi aynı veya başka bir işyerinde çalışmayı sürdürebilir.
Kurum Sağlık Kurulu Kararına İtiraz ve Tespit Davası
Kurum Sağlık Kurulunun belirlediği orana itiraz edilebilir. Yargıtay uygulamasına göre Kurum sağlık kurulu raporlarına dayanan kararlara karşı ilgililer Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kuruluna itiraz edebilir. Bu kurulun kararı Kurumu bağlar, ancak sigortalıyı bağlamaz.
Gelir hiç bağlanmazsa veya oran düşük bulunursa iş mahkemesinde meslekte kazanma gücü kaybı oranının tespiti davası açılabilir. Bu davalarda şu noktalar önemlidir:
- Kuruma başvuru: Dava açmadan önce Kuruma yazılı başvuru yapılmalıdır; Kurum 60 gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4).
- Arabuluculuk aranmaz: İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı uygulanmaz (7036 m.3).
- Bilirkişi sırası: Mahkeme önce Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu raporunu, gerekirse Adli Tıp Kurumunun ilgili kurulunun raporunu alır. Raporlar arasında çelişki varsa bu çelişki Adli Tıp Kurumunun üst kurulunca giderilir.
- Başlangıç tarihi: Kararda yalnızca oranın değil, bu oranın hangi tarihten itibaren geçerli olduğunun da belirlenmesi gerekir; gelirin geriye dönük farkı bu tarihe göre hesaplanır.
Tedavi kayıtları, epikrizler, iş kazası tutanağı ve önceki sağlık kurulu raporları dava açılmadan önce eksiksiz toplanmalıdır.
Sürekli İş Göremezlik Geliri ile İşverenden Tazminat İlişkisi
SGK'nın bağladığı gelir, işverenin kusuru bulunan iş kazalarında işverenden tazminat istenmesine engel değildir. Ancak maddi tazminat hesabında SGK'nın bağladığı gelirin peşin sermaye değerinin işverene rücu edilebilecek kısmı, hesaplanan zarardan düşülür; aksi hâlde aynı zarar iki kez karşılanmış olur. Manevi tazminat bu indirimden etkilenmez.
İş kazası işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı davranışı sonucu meydana gelmişse, Kurum bağladığı gelirin peşin sermaye değerini ve yaptığı masrafları, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı olarak işverenden geri ister (5510 m.21). İşverenden istenebilecek maddi ve manevi tazminatın ayrıntıları için İş Kazası Sonucu Maddi ve Manevi Tazminat yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Sürekli iş göremezlik geliri ne kadar?
Tam iş göremezlikte aylık kazancın yüzde 70'i, kısmi iş göremezlikte bu tutarın meslekte kazanma gücü kaybı oranı kadarıdır. Başkasının bakımına muhtaç sigortalıda oran yüzde 100 olarak uygulanır. Kesin tutar, sigortalının prime esas kazançlarına göre SGK tarafından hesaplanır.
Meslekte kazanma gücü kaybı oranı yüzde 10'un altındaysa ne olur?
Bu durumda SGK sürekli iş göremezlik geliri bağlamaz. Ancak orana itiraz edilebilir veya tespit davası açılabilir. İşverenin kusuru varsa tedavi giderleri ve manevi tazminat gibi talepler de ayrıca değerlendirilebilir.
Sürekli iş göremezlik geliri alırken çalışabilir miyim?
Evet. Sürekli iş göremezlik geliri, sigortalının yeniden çalışmasıyla kesilmez. Gelirin kesilmesi ancak kontrol muayenesinde kayıp oranının yüzde 10'un altına düştüğünün tespiti gibi kanuni nedenlerle gündeme gelir.
Kurum Sağlık Kurulu kararına nasıl itiraz edilir?
Karara karşı Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kuruluna itiraz edilebilir. Sonuç alınamazsa, Kuruma yazılı başvuru yapıldıktan sonra iş mahkemesinde oranın tespiti davası açılabilir. Davada Adli Tıp Kurumu raporları da alınır.
Sürekli iş göremezlik geliri ile malullük aylığı aynı şey mi?
Hayır. Sürekli iş göremezlik geliri yalnızca iş kazası veya meslek hastalığı sonucu en az yüzde 10 meslekte kazanma gücü kaybında bağlanır. Malullük aylığı ise nedeni ne olursa olsun çalışma gücünün en az yüzde 60'ını kaybeden ve sigortalılık ile prim şartlarını taşıyan sigortalıya bağlanır.
Sürekli iş göremezlik geliri ne zaman başlar?
Gelir kural olarak geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi takip eden ay başından itibaren başlar. Oran sonradan dava yoluyla artırılırsa, mahkemenin belirlediği başlangıç tarihine göre geriye dönük fark ödenmesi gündeme gelir.
Özet
- İş kazası veya meslek hastalığında meslekte kazanma gücü en az yüzde 10 azalan sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanır (5510 m.19).
- Tam iş göremezlikte gelir aylık kazancın yüzde 70'idir; kısmi iş göremezlikte bu tutarın kayıp oranı kadarı ödenir (5510 m.19).
- Başkasının sürekli bakımına muhtaçlıkta oran yüzde 100 olarak uygulanır; gelirler her yıl ocak ve temmuzda artırılır (5510 m.19, m.55).
- Oran Kurum Sağlık Kurulunca belirlenir; itiraz Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kuruluna yapılır, uyuşmazlıkta iş mahkemesinde tespit davası açılır (7036 m.4).
- Bu davalarda arabuluculuk aranmaz; çelişkili raporlar Adli Tıp Kurumu üst kurulunca değerlendirilir (7036 m.3).
- Gelirin rücuya tabi peşin sermaye değeri işverenden istenen maddi tazminattan düşülür; kusurlu işverene Kurum rücu eder (5510 m.21).
Sürekli iş göremezlik gelirinde sonucu çoğu zaman sağlık kurulu raporlarının içeriği, oranın başlangıç tarihi ve kazanç hesabı belirlediğinden, rapor ve tahsis yazısının somut olarak incelenmesi gerekir. Dural Hukuk, iş kazası ve meslek hastalığı nedeniyle SGK gelirleri, meslekte kazanma gücü kaybı oranının tespiti davaları ve işverene karşı tazminat talepleri konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk